Hewlêr (Rûdaw) - Dema ku Îran ket nav şerê sala 2026an, aboriya wê ji beriya niha ve gelekî qels bûbû. Sedemên vê yekê dorpêçên 40 salî, daketina berdewam a nirxê pereyan û qelsiya sîstema darayî bûn. Qelsiya aboriyê gihîştibû asteke wisa ku Serokkomarê Îranê Mesûd Pizîşkiyan çend caran behsa karesata aboriya Îranê kir.
Ew şerê ku Amerîka û Îsraîlê 28ê Sibata 2026an li dijî Îranê dest pê kir, krîza berê kir karesateke kûr a aborî.
Heta 6ê Gulana 2026an ev nirxandin amarên herî nû ne. Ev amar ji Fona Pereyan a Navneteweyî (IMF), Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî (IEA), Oxford Economics, Rystad Energy, Enstîtuya Rojhilata Navîn, CNBC, National News û çendîn çavkaniyên din hatine berhevkirin.
Li gorî lêkolînên aborî, çaverêkirina ji bo peymaneke bingehîn a di navbera Amerîka û Îranê de zêde bûye. Tê payîn ku di nava 48 demjimêran de peymanek çêbibe.
Ev yek ne encama têkçûna leşkerî ya Îranê ye, belkî zêdetir ji ber herifîna aboriyê ye. Ji ber vê yekê Îran amade ye li ser hinek dosyeyan dan û standinê bike û bigihîje peymanekê ku berê nedixwest peymanê li ser bike.
Enstîtuya Rojhilata Navîn Nîsana 2026an li ser rewşa aboriya Îranê daxuyaniyek da. Enstîtuyê got, "Îran niha di rewşeke aborî ya bêhempa de ye. Her meheke zêde ya şer dikare aboriya wê zêdetirî 5 salan bi paş ve bibe. Ev yek jî dê bandoreke pir xirab li weberhênan û berhemanînê bike."
Sektora Enerjiyê
Balafirên şer ên Îsraîlê 18ê Adara 2026an êrişî Qada Gaza Parsa Başûr a li Eseluyeyê kir. Ev qad qada herî mezin a gaza xwezayî ya cîhanê ye. Ew qad nêzîkî ji sedî 70yê gaza navxweyî ya Îranê hildiberîne. Li gorî dîmenên satelaytan, hatiye piştrastkirin ku herî kêm zerer gihiştiye 4 beşan.
Ji ber êrişê li 2 rafîneyan hilberîn hat rawestandin. Kapasîteya van rafîneyan bi hev re rojane 100 milyon metre sêca bû. Li Kompleksa Bendera Îmamê jî xebatên qonaxên 3-6an hatin rawestandin da ku agir belav nebe. Berpirsên Îranê piştrast kir ku tenê ji ber vê êrişê hilberîna gaza niştimanî ya Îranê ji sedî 12 kêm bûye.
Binesaziya depokirina petrolê ya li Girava Xarkê û termînalên sotemeniyê yên li Tehran û Kerecê jî 7 û 13ê Adarê ji aliyê balafirên Îsraîlê ve bûn armanc. Kompleksa Petrokîmyayê ya Bendera Îmamê ya li Mahşehrê jî yek ji wan cihan bû.
Ev kompleks mezintirîn saziya petrokîmyayê ya welêt e ku nêzîkî 30 milyar dolarî weberhênan lê hatiye kirin. Ev kompleks di nav 8 kargehên ku balafirên Îsraîlê 4ê Nîsanê lê dabûn de bû.
|
Dezgeh |
Cure |
Rewşa zereran |
Dema pêşbînîkirî ya ji bo çêkirinê |
|
Qonaxên 3-6an ên Parsa Başûr |
Gaza Xwezayî / LNG |
Zererên giran gihiştinê, hilberîn sekinî ye |
2-4 sal |
|
Kompleksa Petrokîmyayê ya Bendera Îmamê |
Petrokîmya (Mezintirîn li Îranê) |
Zererên giran gihiştinê, weberhênana 30 milyar dolarî di metirsiyê de ye |
3-5 sal |
|
Herêma Pîşesaziyê ya Mahşehrê |
8 kargehên petrokîmyayê |
Çendîn yekeyên wê wêran bûn |
3-5 sal |
|
Termînala Petrolê ya Girava Xarkê |
Navenda hinartina petrola xav |
Zerergihiştina binesaziyê hat piştrastkirin |
12-18 meh |
|
Depoya Sotemeniyê ya Tehran/Kerecê |
Depokirin û belavkirina sotemeniyê |
7ê Adarê hat armanckirin, beşek jê ji kar ket |
6-12 meh |
|
Santralên Karebayê yên Bendera Mahşehrê |
Hilberîna karebayê ji bo herêma petrokîmyayê |
2 yeke wêran bûn, karebaya hemû herêmê qut bû |
18-24 meh |
Daketina hilberîn û hinartina Petrolê
Di hefteyên destpêkê yên şer de adarê hilberîna petrola xav a Îranê neguherî. Hilberîn rojê di asta 3,6 milyon bermîlan de cîgir ma.
Ev yek jî bi saya kapasîteya depokirinê ya li ser bejahiyê pêk hat. Lê belê dorpêça deryayî ya ku Amerîkayê ji 13ê Nîsanê ve sepand, hinardekirin bi lez daxist.
Hinartina petrola xav a ku di Tengava Hurmizê re derbas dibû meha Adarê li gorî Sibatê rojê 440 hezar bermîl kêm bû. Hinardekirin daket 1,8 milyon bermîlên rojane.
Oxford Economics pêşbînî dike ku tenê dorpêça deryayî dikare dahata hinartina Îranê ji sedî 70 kêm bike. Îranê dest bi kêmkirina hilberînê kiriye.
Depoyên li bejahiyê ber bi tijîbûnê ve diçin. Her wiha barkirina keştiyên petrolê bêyî gihîştina nav deryayên navneteweyî, dibe nemimkun.
Rapora Bazara Petrolê ya Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî (Nîsana 2026an) da zanîn ku veguhastina petrolê ya di Tengava Hurmizê re hîn jî sînordar e. Senaryoya bingehîn pêşbînî dike ku ev yek tenê Gulana 2026an hêdî hêdî dest pê bike.
Birêvebirê Cîbicîkar ê Vitolê Russell Hardy 21ê Nîsanê ragihand ku ew pêşbînî dikin milyarek bermîl petrol ji ber şer ji dest biçe. Hardy piştrast kir ku heta 21ê Nîsanê piştî şer kêmbûna petrolê di navbera 600 û 700 milyon bermîlan de ye.
Sektora pîşesaziyê
Tê texmînkirin ku ji ber êrişên li ser dezgehên polayê yên li parêzgehên Xuzistan û Îsfehanê 10 milyon ton ji kapasîteya hilberîna salane ji kar ketiye (Iran News Update, Gulana 2026an).
Ev yek jî dike ji sedî 25 heta 30ê tevahiya hilberîna polayê ya Îranê ku salane 31,9 milyon ton e. Şirketa Polayê ya Xuzistanê û Polaya Mubarekeyê, du hilberînerên herî mezin ên Îranê ne. Hatiye piştrastkirin ku hilberîna her duyan jî kêm bûye û karê wan sekiniye.
Ya herî girîng ew e ku ji sedî 49ê pişkeyên Polaya Xuzistanê di destê Holdînga Yasê de ne. Ev holdîng jî ser bi Dezgeha Teawuniya Îslamî ya Supaya Pasdaran ve ye. Ango ev êriş bi taybetî ji bo zerergihandina binkeya aborî ya Supaya Pasdaran hatibûn plankirin (Foruma Rojhilata Navîn, Nîsana 2026an).