Hewlêr (Rûdaw) - Raporeke nû nîşan dide ku 11 sal in li ser hev lêçûnên leşkerî yên cîhanê zêde dibin û sala 2025an gihiştine nêzîkî 2,9 trilyon dolaran.
Rapor ji aliyê Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stockholmê (SIPRI) ve hatiye amadekirin.
Li gorî raporê, li gorî sala 2024an xerciyên leşkerî yên cîhanê ji sedî 2,9 zêde bûne.
Li gorî vê raporê, herî zêde Amerîka, Çîn û Rûsyayê mesref kirine.
Zêdetirî nîvê xerciyên leşkerî yên cîhanê ji aliyê wan her sê welatan ve hatine kirin û wan trilyonek û 480 milyar dolar xerc kirine.
Amerîka li cîhanê xwediyê mezintirîn budceya parastinê ye lê divê were gotin ku Amerîkayê sala 2025an xerciyên xwe yên leşkerî kêm kiribûn.
Barê cîhanê yê leşkerî giran dibe
Lêkoler Lorenzo Scarazzatoyê ku yek ji amadekarên raporê ye eşkere kir ku zêdebûna lêçûnên Ewropa û Asyayê cihê kêmkirina Amerîkayê tiji kiriye.
Scarazzato destnîşan kir ku cîhanê "saleke din a mişt şer û zêdebûna aloziyan" li pey xwe hiştiye.
Scarazzato anî zimên ku ev yek ji bo cîhanê bûye barekî leşkerî yê giran çimkî ew beşa Berhema Navxweyî ya Nesafî (GDP) ya cîhanê ku ji bo xerciyên leşkerî hatiye veqetandin, piştî sala 2009an gihiştiye asta herî bilind.
Wî lêkolerî diyar kir ku her tişt nîşan dide cîhan kêmtir hest bi aramiyê dike.
Cîhan pereyan ji bo artêşên xwe xerc dike da ku qerebûya vê rewşa cîhanî bike.
Budceya Amerîkayê dê careke din zêde bibe
Amerîkayê 954 milyar dolar xerc kirin û ev hejmar li gorî sala 2024an ji sedî 7,5 kêmtir e. Sedema sereke ya vê yekê ew e ku ti alîkariya nû ya leşkerî û darayî ji bo Ukraynayê nehat qebûlkirin.
Hêjayî gotinê ye ku Washingtonê di sê salên borî de soza dayîna 127 milyar dolarî dabû Kîevê.
Lê tê pêşbînîkirin ku ev kêmbûn demkî be. Kongreya Amerîkayê ji bo sala 2026an zêdetirî trilyonek dolar xercî pesend kiriye.
Eger projebudceya Serokê Amerîkayê Donald Trump jî were qebûlkirin, dê ew hejmar sala 2027an bigihe trilyonek û 500 milyar dolarî.
Ewropa û bandora şerê Ukraynayê
Sedema sereke ya bilindbûna xerciyên li cîhanê Ewropa bû. Bi Rûsya û Ukraynayê re, xerciyên li Ewropayê ji sedî 14 bilind bûn û gihiştin 864 milyar dolarî.
Scarazzato diyar kir ku du sedemên sereke yên vê yekê hene û li pey çû:
"Ya yekem ew e ku şerê Ukraynayê didome. Ya duyem jî kêmbûna alîkarî û pêbendbûna Amerîkayê ya bi Ewropayê re ye."
Wî her wiha eşkere kir ku Amerîka zextê li Ewropayê dike da ku zêdetir pişta xwe bi parastina xwe ve girê bide.
Almanya di warê xerciyên leşkerî de di rêza çarem de ye.
Almanyayê lêçûnên xwe yên sala 2025an bi rêjeya ji sedî 24 zêde kirin û gihandin 114 milyar dolaran.