Hewlêr (Rûdaw) - Cîhan 21ê Sibatê Roja Zimanê Dayîkê pîroz dike. Lê ji bo Kurdên li Tirkiye û Bakurê Kurdistanê, ev roj ne tenê pîrozbahî ye, rojeke xemgîn û bîranîna têkoşîneke sed salî ye.
Li gorî texmînan, zêdetirî 25 milyon Kurd li Tirkiyeyê dijîn.
Tevî ku Kurdî duyemîn zimanê herî mezin ê welat e jî Kurd ji destpêka damezirandina komarê ve ji "perwerdeya bi zimanê dayîkê" bêpar in.
Felsefeya yekzimanî
Akademîsyenê Beşa Kurdî ya Zanîngeha Artukluyê ya Mêrdînê û Koordînatorê Weqfa Mezopotamyayê Mîkaîl Bulbul bal kişand ser felsefeya avabûna komarê û got:
“Ji bo em polîtîkayên li ser rewşa Kurdî li Bakurê Kurdistanê fêm bikin, divê destpêkê em polîtîkayên felsefeya avabûna Komara Tirkiyeyê fêm bikin.
Ji ber ku çawa li ser yek dewlet, yek milet û yek al û dîn ava bûye, bi heman awayî li ser felsefeya yekzimanî jî ava bûye.
Ji ber ku li ser vê felsefeyê hatiye avakirin hemû zimanên din hatine qedexekirin.”
Mafê perwerdeya bi zimanê dayîkê, ne tenê daxwazeke siyasî ye, di hiqûqa navdewletî de mafekî mirovî ye.
Maddeya 30î ya Peymana Mafên Zarokan a Neteweyên Yekbûyî dibêje:
- Nabe ti zarokek ji mafê xwe yê bikaranîna zimanê dayîkê were bêparkirin.
- Mafê bikaranîna ziman ê zarokan ji aliyê dewletan ve tê parastin.
- Dewlet bikaranîna van mafan bi tedbîrên yasayî û îdarî garantî dike.
Her wiha, di benda 4an a madeya 39an a Peymana Lozanê de jî tê gotin:
"Ji bo wan welatiyên Tirkiyeyê yên ku bi zimanekî ji bilî Tirkî diaxivin, li dadgehan, saziyên îdarî, olî û di çapemeniyê de di bikaranîna zimanê wan de ti sînor nayên danîn."
Tevî van peymanan jî, Tirkiye hîn jî di qada perwerdeyê de xalên derbarê mafên Kurdan de bi "şerhê" qebûl dike û rê nade Kurdî bibe zimanê perwerdeyê.
"Welatî bi Tirkî biaxive"
Piştî ku Komarê hîmên xwe qayîm kirin, zexta li ser Kurdî jî zêdetir kir.
Di salên 1930î de kampanyaya "welatî, bi Tirkî biaxive" dest pê kir.
Kesên li kolanan ji bilî Tirkî bi zimanekî din dipeyivîn, bi cezayên pereyan dihatin cezakirin.
Eger kesekî ji ber axaftina bi Kurdî an zimanekî din giliyê kesekî kiriba ji sedî 50ê wî pereyî jî wekî xelat dida kesê gilîker.
Nivîskar û Lêkolîner Roşan Lezgîn li ser wê serdemê got:
"Cezayê ku wê demê ji ber axaftina bi zimanekî biyanî an zimanê Kurdî 5 kaxiz (lîre) bû. Ev hatiye tesbîtkirin û dekontên wê hene.
Bi 5 kaxizên wê demê jî teqrîben mihek an bizinek dihat kirîn.”
"Zivistana reş" a zimanê Kurdî
Lê bi derbeya leşkerî ya 12ê Îlona 1980yî zexta li ser Kurdî gihişt lûtkeyê û "zivistana reş" a zimanê Kurdî dest pê kir.
Bi yasaya hejmar 2932yan, axaftin û weşana bi Kurdî bi temamî hat qedexekirin.
Di girtîgehan de dayîkên Kurd ên ku bi Tirkî nedizanîn nedikarîn bi zarokên xwe re bi Kurdî biaxivin.
Kurd ji ber axaftina bi Kurdî dihatin girtin û şkencekirin.
Zimanzan Samî Tan ew serdem wiha veguhast:
“Li ser dîwarên girtîgehê nivîsîbûn ‘Vatandaş Türkçe konuş çok konuş’ (Welatî bi Tirkî biaxive, pir biaxive). Wê demê Kurdî dibû sedema şkence û lêdanê.
Eger dayîkek bixwaze li girtîgehê bi zarokê xwe re hevdîtinê bike, bi peyveke Kurdî hevdîtin bi dawî dibû û zarokê wê rastî şkenceyê dihat.”
Êdî zimanê Kurdan di lîteratûra dewletê de bibû "zimanekî nayê fêmkirin".
Salên 90î ji ber valakirin û şewitandina gundan û zextên siyasî beşeke zêde ya malbatên Kurd ji cih û warên xwe koçî metropolan kir.
Vê koçberiya bi zorê, ne tenê mirov, koka zimanê dayîkê jî ji axa wî veqetand û xist ber bayê helandinê.
Asîmîlasyona giran û sîstematîk a li bajaran birîneke giran li bedena Kurdî vekir.
Samî Tan li ser encamên koçberiyê got:
“Di vir de derxistin û vederkirina zimanê Kurdî ji jîngeha xwe ya xwezayî heye.
Li gundan û li cihên ku zimanê Kurdî zindî bû derxistina mirovan û koçberkirina wan hinek encam bi xwe re anîn.
Ev aliyek e ku dewletê eleqedar dike lê aliyê ku me eleqedar dike divê Kurd li hemberî bişaftinê bixebitin.”
Serdema dersên bijarte
Di destpêka salên 2000î de, bi bayê endamtiya Yekîtiya Ewropayê (YE), di siyaseta Enqereyê de hinek guhertin çêbûn.
Beşek ji qedexeyên li ser Kurdî hatin rakirin. Rê bi kursên fêrkirina Kurdî hat dayîn.
Sala 2009an televîzyona fermî ya Tirkiyeyê TRTyê dest bi weşana Kurdî kir.
Mîkaîl Bulbul diyar kir ku ev prose piştî heyameke dirêj hat û wiha axivî:
“Demeke pir dirêj ji salên 1920î heta salên 1990î mesele wiha domand.
Teqrîben 70 salan bi polîtîkayên asîmîlasyonê Kurdî hatiye înkarkirin û ji bo ku tune bibe bi her awayî teşwîq hatine kirin.
Piştî 1991ê rewşa siyasî li Bakurê Kurdistanê guherî û Tirkan siyaseta xwe nermtir kir.”
Sala 2012an de jî "Dersên Bijarte yên Kurmancî û Zazakî" di qonaxa dibistana navîn de hatin qebûlkirin.
Bi vê yekê jî Kurdî di dîroka komarê de cara ewil di sîstema perwerdeyê de cihê xwe girt.
Lê ev gavên han li gel ku wekî destkefteke mezin tên dîtin, di heman demê de ji bo nexweşiyeke giran wekî çareseriyeke demkî tên pênasekirin.
Zimanzan Bahoz Baran li ser dersên bijarte got: