Dema ku min dîroka bijîşkiyê li Almanyayê dixwend, bername li dora Hîpokrat, Galen û navê latînî yê birûmet "Avicenna" dizivirî. Tenê piştî demekê min keşif kir ku Avicenna di rastiyê de Îbnî Sîna ye, zanayekî Farisî yê pisporî û kokên wî yên rojhilatî bi wergerandin û guherandina navî hatine veşartin. Vê keşfê pirsek di hişê min de afirand: gelo kîjan bingehên din ên lênihêrîna tenduristiya derûnî di ber çavan de hatine veşartin?
Mezopotamya - welatê efsanewî di navbera Firat û Dîcleyê de - beriya 4,500 salan laboratoriyeke vekirî bû. Nivîskarên wê demê pênûsên ji qamîşan di heriya nerm de dipelixandin û nivîsa mîxî afirandin.
Wan ne tenê hesabên bazirganiyê lê her wiha qeyda bijîşkiyê ya bi hûrgilî jî li pey xwe hiştin. Heta nêzîkî sala 1,900an Beriya Zayînê, du pirtûkên destûrî hatibûn belavkirin: komek ji depên ku nîşane, sedem û encam rêz dikirin; a din jî nêzîkî sedan dermankirinên ji serî heta lingê rêz dikirin. Her pirtûkeke klînîkî ya modern deyndarê vê modela Babîlî ye bêyî ku bê gotin.
Depek li Mûzeya Brîtanî ji bo miqtu, nexweşiya epilepsiyê, hatiye veqetandin. Ev dep cureyên krîzê (êrişê) ji hev vediqetîne, nîşaneyên hişyariyê, qonaxên başbûnê û sedemên wek kêmasiya xewê an hestên xurt qeyd dike - hûrguliyên ku di belgeyên rojavayî de tenê piştî hezar salan dê werin ravekirin.
Babîliyan êrişên epilepsiyê li cinên xirab bar dikirin lê wan berê jî her modeleke êrişê bi navekî xwe senifandibûn, têgihiştina tûj bi efsaneyê re tevlihev kiribûn û zimanekî pêşîn ê nexweşiyên bingehê mejî ji me re hiştibûn.
Ya hîn balkêştir, rapora rewşa serokekî êlê ye ku jiyana wî têk diçe, windakirina dewlemendiyê, kabûs, bêxewî, hêrs, tirs, westan. Em dê jê re depresyona giran bi anksiyeteyê re bibêjin.
Li Babîlê jê re "hêrsa xwedayê wî yê kesane" dihat gotin. Teşxîs olî ye lê raveka êşê dikare di her qeyda tenduristiya derûnî ya modern de xuya bibe.
Dermankirinê sîstemeke ducare şopand. Asû - bijîşkê giyayî û cerrah - bi merhem, rûn û kêran birînên xuya derman dikir. Aşîpû - rahib û cinajon - di asta nexuya de bi dia, dû û muhrên hefizkar dixebitî.
Piştî qezayan Asû berpirsiyarî digirt, ji bo epilepsî, vehm an tevgerên neçarî Aşîpû pêşengî dikir, gelek caran ew li kêleka hev - pêşengên kevnar ên tîmên multidîsîplîner ên tenduristiya derûnî ya îro.
Qanûna Babîlî jî êşa derûnî nas dikir. Qanûna Hamûrabî ji bo tevgerên kesekî "tevlihev" qaîde danîbûn û erka lênihêrînê xistibû ser malbat û perestgehê.