Aboriya Sûriyeyê ber bi qonaxeke nezelal lê çarenûssaz ve pêngavan davêje. Zêdetirî 10 salên şer, birînên aborî yên kûr di laşê Sûriyeyê de çêkirine. Serokkomarê Sûriyeyê Ehmed Şer hewl dide planeke nû ya aboriyê deyne.
Hin xalên erênî tên dîtin, wekî soza hilberînê ji aliyê welatên Kendavê ve, şandina tibabeke darîçav a pereyan ji aliyê welatiyên Sûriyeyê yên li derve dijîn û vejîna bazirganiyê bi welatên cîran re.
Qelş û valahiyên di nav aboriya Sûriyeyê de hêj fireh û kûr in.
Aborî di qonaxa veguhestinê de
Sûriyeyê sala 2024an bi paşveçûneke aborî ya bi rêjeya nêzîkî ji sedî 1,5 bi dawî kir lê saziyên cîhanî yên wekî Banka Cîhanî pêşbînî dikin ku di sala 2025an de geşedana aborî bigihêje ji sedî 1ê. Pirsgirêk ew e ku ev geşedan ne ji sektora pîşesazî û kargehan an jî ji zeviyên çandiniyê tê, belkî bi piranî pişta xwe bi wan welatiyên Sûriyeyê girêdaye ku li derveyî welêt in û tenê di nav 6 mehan de nêzîkî milyarek dolar şandine hundirê Sûriyeyê.
Sozên hilberînê li Sûriyeyê, xasma ji aliyê welatên Kendavê ve, bûne manşetên nûçeyan; 14 milyar dolar di meha Tebaxa 2024an de û 6 milyar dolarên din di meha tîrmeha heman îsal de. Ev hejmarên mezin in lê piraniya van sozan bi kompanya û kesayetiyên nenaskirî ve girêdayî ne ku pêwendiya wan bi berpirsên hikûmeta demkî ya niha re hene.
Wekî ku aborînas, Dr. Muselem Telas ji min re got, "Ev hejmar îşaretê bi hilberîneriya mezin dikin, li ser kaxezê balkêş in lê bêyî çarçoveyeke yasayî û sazûmanî ya zelal, metirsî heye ku heman xeleka gendeliyê ku berê aboriya Sûriyeyê felc kiribû dubare bibe."
Xalên bihêz û kil û kêmasî
Hîn jî çend aliyên erênî yên Sûriyeyê hene ku dikarin alîkariya vejîna wê bikin, wekî cihekî stratejîk, çavkaniyên xwezayî yên cihêreng û nifûseke xweragir. Ev xalên bihêz ketine bin siya rastiyên tal. Li gorî rapora meha sibata îsal a Neteweyên Yekbûyî, hejarî niha ji sedî 90 ji nifûsê girtiye, bêkarî jî ji sedî 30 e û beşeke mezin ji binesaziya welêt hîn jî wêran e.
Dr. Telas got, "Aboriya Sûriyeyê ya îro ne li ser hilberîna navxweyî ye, belkî li ser wan pereyên ku ji derve tên şandin û li ser bazirganiya nefermî berdewam dike. Ev yek peykerekî lerzok ava dike ku her qutbûneke di van çavkaniyên derve de, dikare bibe sedema aloziyê û pêleke nû ya ne aramiyê."
Hêvî li hemberî rastiyan
Hikûmeta demkî ya Sûriyeyê, komek armancên mezin danîne pêşiya xwe: yekkirina nirxê diravî, reform di sektora bankayan de vegera nav sîstema darayî ya cîhanî û kişandina hilberîneran ji bo vejandina binesaziyê.
Ev armancên mezin in lê di rastiyê de, serkeftina hikûmetê di bidestxistina van hêviyan de, bi avakirina şiyanên hikûmetê û bidestxistina baweriyê ve girêdayî ye; ew du taybetmendiyên ku demeke dirêj e li Sûriyeyê winda bûne.
Alîkariyên Qeterê di dabînkirina meaşên karmendên hikûmetê de, nîşan dide ku Hikûmeta Sûriyeyê heta çi radeyê pişta xwe bi hêzên derve girêdaye ku ev yek bi hêsanî wê dixe bin bandora wan welatan.
Ev ji aliyê jeopolîtîk ve gumanan li ser serxwebûn û şiyana Hikûmeta Sûriyeyê mezintir dike.
Aloziyên navxweyî û bandorên wan ên aborî
Vejîna aboriya Sûriyeyê girêdayî siyaset û aramkirina nakokiyên navxweyî ye. Tundûtûjiyên mezhebî yên vê dawiyê, nemaze êrişên xwîndar ên li ser civakên Elewî û Durziyan, aramiya siyasî ya Sûriyeyê hejandine û baweriya hilberîneran a bi hikûmetê lawaz kiriye.