Sibeha 1ê Adara 2026an, yextek di qeraxên avî yên Bendera Cebel Eliyê re derbas dibû, di demekê de ku dûmaneke gur li pişt wê ber bi asman ve bilind dibû.
Ew wêneyê ku ji aliyê wênegirê Ajansa Nûçeyan a Fransayê (AFP) Fazil Sina ve hatibû girtin, di nava demjimêrekê de hemû medyaya cîhanê dagir kir.
Wêne bû pênaseya kêliyekê ku ti endazyar û avakerên Kendavê bawer nedikir ku rojekê ji rojan bibînin. Cebel Elî dişewitî, Dubaî di nav şer de bû.
Tenê 9 demjimêr pêwîst bûn piştî êrişên yêkem ên Amerîka û Îsraîlê yên li Îranê, da ku ew welat bersiva xwe bigihîne bendera herî mezin a konteyneran a li Rojhilata Navîn.
Heta dema ku tîmên hawarçûnê yên Dubaiyê agirê li termînala lêxistî kontrol kir, şirketa DP Worldê ku birêvebira bendergehê ye û yek ji şirketên herî mezin ên lojîstîkî yên cîhanê ye, hemû karên xwe rawestandibûn.
Bi hezaran keştiyan li Kendavê lenger avêtibû, karmend û karkerên li ser keştiyên barhilgir li asman dinêrîn û çavê wan lê bû bê dê kengî drona duyem û sêyem nêzîkî wan bibe.
Şirketên veguhastina deryayî yên li Kopenhag, Cenevre, Hamburg û Sîngapurê mijûlî pêdaçûna hesab û kîtabên xwe bûn, axir Tengava Hurmizê bi awayekî pratîkî hatibû girtin.
Dibe ku ew keştiyên ku li bendê bûn piştî çend roj û çend hefteyan li bendera wan bin, ti carî nebînin.
Tiştê ku piştî mehekê rû daye, ne krîzeke asayî ye, ne tenê pirsgirêkek e ku bi guhertina rêyeke ji bo rêyeke din were çareserkirin.
Tiştê rû daye wekî ku Ajansa Enerjiyê ya Navneteweyî (IEA) ragihandiye, " astengiya herî mezin a li pêşiya ewlegiya enerjiya cîhanê ye ku di dîrokê de hatiye tomarkirin." Bi her êrişa mûşekî re benderên welatên Ereban ên Kendavê tarîtir dibûn.
Ji rojane 138 keştiyan daket tenê 3 keştiyan
Ji bo têgihiştina wê yekê bê Adara 2026an çi bi ser aboriya deryayî ya Kendavê de hatiye, divê em ji vê hejmarê dest pê bikin: 138.
Ev navîniya hejmara wan keştiyan bû ku rojane di Tengava Hurmizê re derbas dibûn beriya destpêka şerê "Operasyona Xezeba Destanî" ya Amerîka û Îsraîlê di 28ê Sibatê de; keştiyên petrolê, keştiyên gaza şil (LNG), keştiyên hilgirê konteyneran, keştiyên barkirina otomobîl û madeyên kîmyayî.
Hemû cureyên keştiyên bazirganiyê di wê rêya deryayî ya 33 kîlometreyî ya di navbera qeraxên Îran û Umanê re derbas dibûn ji bo parastina arasteya bazirganiya cîhanî.
Lê heta 17ê Adarê, ew hejmar bû tenê 3 keştî. Wan her sê keştiyên ku ji aliyê rêxistina UANIyê ve dihatin şopandin, alaya ti welatên NATOyê an jî şirketên bazirganiyê yên mezin ên cîhanê bi wan ve nebû.
Ew bi qeraxên Îranê re diçûn û li gorî pergaleke "rezamendiya pêşwext" kar dikir ku Tehranê bi awayekî yekalî danîbû û tenê hevpeyman û hevparên bazirganiyê yên Îranê dikarîbûn derbas bibin, rê nedihat dayîn ku keştiyên welatên din derbas bibin.
Ev têkçûn ne tenê ji ber mînên deryayî bû, her çendî ku Îranê dest bi çandina wan kiribû jî. Her wiha ne tenê ji ber wan 21 êrişên piştrastkirî yên li ser keştiyên bazirganiyê yên di sê hefteyên yekem de bû.
Ew amûra ku bi rastî Tengava Hurmizê girt û gefeke leşkerî guherand karesateke aborî, "bîme" bû.
Di rojên beriya êrişan de, sîgorteya metirsiyên şer ji bo keştiyan ji sedî 0.125ê bihayê keştiyê bû.
Ji bo keştiyeke petrolhilgir a mezin, ev têçûyeke guncav bû, lê di çend demjimêrekê piştî bersivdana Îranê de, nirx ji sedî 0.2 û ji sedî 0.4 bilind bû; wate zêdebûna zêdetirî çaryek milyon dolarî ji bo her derbasbûnekê.
Paşê şirketên bîmeyê bi temamî vekişiyan. Şirketa Maerskê ya Danîmarkî li bendê nema ku mînek li keştiyên wê bikeve, belkî beriya dawiya hefteya yekem, hemû seferên xwe yên ji bo Kendavê rawestandin.
Şirketên wekî MSC, Hapag-Lloyd û CMA CGMê heman karî kir. Dorpêçeke darayî ku ti keştiyeke cengî ya Îranê nedikarîbû bi tenê çêbike, ji aliyê bazara bîmeya cîhanî ve hat sepandin.
Ew roja ku Cebel Elî rawestiya
Li Dubaiyê, ji Cebel Eliyê re dibêjin "bizavker". Amar rewayiyê didin vî navî; salane 15,5 milyon konteyner bi rêya Cebel Eliyê tên veguhastin ji bo zêdetirî 150 bendergehên cîhanê.
Ya ji hemûyan girîngtir, ji sedî 36ê Tevahiya Berhema Navxweyî (GDP) ya Dubaiyê pêk tîne. Dema Cebel Elî kar dike, Dubaî kar dike û dema ku disekine, hejmar dibin tiştekî ku nayê bawerkirin.
Karesata bazirganî bi temamî xwe nîşan da û Bendergeha Cebel Eliyê 1ê Adara 2026an rawestiya. Sedem derketina agir a li yek ji termînalan bû ku ji ber paşmayên mûşekeke Îranê çêbûbû.
Îranê di dema şer de 357 mûşekên balîstîk, 1806 dron û 15 mûşekên kruzê avêt Îmaratê ku piraniya wan ji aliyê pergala parastinê ya Îmaratê ve hatin têkbirin bi têçûyeke ku Wezareta Parastinê eşkere nekir lê bi milyaran dirhem tê texmînkirin. Agir hat kontrolkirin, lê ewlehiya bendergehê nehat dabînkirin.
Rawestandina karên DP Worldê bû sedema karesateke zincîreyî. Herêma azad a benderê ku mazûvaniya zêdetirî 7 hezar şirketan dike û 500 şirketên Çînî jî di nav de ne ku Cebel Elî navenda belavkirina kel û pelên wan a li herêmê ye, ket rewşeke awarte.
Balafirgeha Navneteweyî ya Dubaiyê çend caran hat girtin. Geştyar sewqî stargehên dijî bombeyan hatin kirin. Hêla Asmanî ya "Îmarat"ê geştên xwe rawestandin. "Burc el-Ereb" a ku sembola Dubaiyê bû ji ber paşmayên mûşekên ku hatibûn pûçkirin zirar dît. Dûman ji bircên "Dubai Marina"yê bilind bû. Dronek li nêzîkî Otêla "Fairmont The Palm"ê ket xwarê.
Karmendekî sektora darayî ya li Qeterê, di demekê de ku wêneya mûşekan ji balkona cihê mayîna xwe digirt, li ser tora civakî ya Xê bi tenzeke tehl nivîsîbû: "Ez hatim Qeterê da ku ji bacê birevim, lê niha ez ji destê mûşekan direvim û xwe vedişêrim."
Bandorên darayî yekser derketin holê. Borsa Ebû Dabiyê û Bazara Darayî ya Dubaiyê ji bo du rojên yekem bazirganî rawestand ku ev di dîroka Îmaratê de yekem girtina bazarê bû di dema şer de.
Dema ku hatin vekirin, Bazara Darayî ya Dubaiyê ji sedî 5.2 daket. Li ser asta cîhanî jî, pîverên "Dow Jones" û "S&P 500"ê daketin û pişkên şirketên firokevaniyê têk çûn.
Stratejîstê berê yê bazarê yê li JPMorganê Marko Kolanovic dibêje, "Dubaî ku ji sedî 88ê aboriya wê li ser biyaniyan, geştyarî, darayî û firokevaniyê ye, eger heye ku ziyaneke mezin bide cîhanê heger ev rewş bidome."
Ziyanên geştyariyê yên welatên Kendavê ji ber girtina asmanan gihiştin 40 milyar dolarî ku ev jî piştî wê yekê hat ku geştên betlaneya Remezanê bi temamî têk çûn.
Bîrkariya petrolê
Eger rewşa Cebel Eliyê wekî "drama" be, wê demê ya petrolê "trajediya" ye.
Beriya şer, rojane nêzîkî 20 milyon bermîl petrol di Hurmizê re derbas dibûn; wate pêncyeka hemû wê petrola ku li cîhanê bi deryayê tê veguhastin. Her wiha salane 80 milyon ton gaza şil (LNG) dihat veguhastin ku dike ji sedî 12-14ê pêdiviya Ewropayê ya bi gazê.
Ji sedî 84ê petrola xav a bazarên Asyayê bi rêya Tengava Hurmizê dihat dabînkirin. Çînê sêyeka petrola xwe ji vê rêyê bi dest dixist û Japonyayê jî ji sedî 95ê petrola xwe ji welatên Kendavê dikirî.