Şirovekarekî siyasî yê Kazaxistanê di êvareke sar a Astanayê de, du pêşniyaran dinirxîne: Yek ji Pekînê hatiye ku hilbirîna di binesaziyê de û qezencên aborî yên bilez pêşkêş dike, ya din jî ji Enqereyê ye ku giraniyê dide ser têkiliyên çandî û nasnameya Tirkî ya hevpar.
Ji bo dewletên Asyaya Navîn, ev êdî ne tenê bijardeyeke teorîk e lê belê nîşaneya rastiyeke herêmî ya berfireh e ku tê de divê welat di navbera vîzyonên derve yên nakok de rêya xwe bibînin ku li ser bingeha aborî, ewlehî û nasnameyê hatine avakirin.
Ji dîplomasiya çandî ber bi çalakbûna stratejîk ve
Pêwendiya Tirkiyeyê bi Asyaya Navîn re êdî ji sînorê dîplomasiya çandî derbas bûye.
Enqere bi rêya "Rêxistina Dewletên Tirk" (RDT) û toreke berfireh a destpêşxeriya perwerde, medya û siyasetê, vîzyoneke mezin a hevgirtina Tirkî ya navneteweyî bi pêş dixe.
Her çend ev nêzîkatî di raya giştî de bi zimanê mîrata hevpar û hevkariyê tê pêşkêşkirin jî ji aliyê hin çavdêrên herêmî ve wekî beşek ji siyaseta derve ya êrişkartir tê dîtin.
Ev fikar ne tenê gotin in, rexnegir dibêjin ku geşepêdana tund a bîrdoziya "Pantirkiyetiyê", bi taybetî dema ku bi aktîvbûna torên neteweperest û aktorên nedewletî yên ku bi berjewendiyên Tirkiyeyê re li hev dikin re be, dikare bêaramiyeke nû bîne herêmekê ku hikûmetên wê girîngiyeke mezin didin kontrola siyasî û yekparçeyiya civakî.
Asyaya Navîn ne qada lîstikê ya ji bo her kesî ye lê belê qadeke bi baldarî tê birêvebirin ku her cure çalakiya bîrdozî ya derve dikare encamên nexwestî bi xwe re bîne.
Pantirkiyetî û fikarên ewlehiyê yên Çînê
Ev pêngavên Tirkiyeyê ji bo Çînê gelekî hestiyar in.
Ji perspektîfa Pekînê, her hewldaneke ji bo kûrkirina nasnameya Tirkî ya li Asyaya Navîn, bi fikarên dîrokî yên Çînê yên derbarê herêma "Sîncanê", aktîvîzma siyasî ya Ûyghuran û aramiya sînorên rojavayî yên Çînê re li hev dikeve.
Di vê çarçoveyê de, heta gotarên "hêza nerm" jî dikarin ji hêla Pekînê ve wekî metirsiyeke ewlehiyê werin şîrovekirin.
Ji bo biryarderên Çînî, pirsgirêk ne tenê hebûna çandî ya Tirkiyeyê ye lê belê îhtîmala wê yekê ye ku şîroveyên tundtir an jî berfirehxwaz ên Pantirkiyetiyê bibin sedema bandoreke bîrdozî ya li derveyî sînorên Asyaya Navîn.
Ev yek nîşan dide çima peyamên herêmî yên Enqereyê li Pekînê ne tenê wekî hevrikiyeke sembolîk lê wekî destwerdana di "hêla sor" a stratejîk a girêdayî ewlehiya sînor û aramiya navxwe ya Çînê de tên dîtin.
Sînorên lîdertiya Tirkiyeyê
"Rêxistina Dewletên Tirk" ji bo sazîkirina rola xwe ya herêmî wekî platforma herî diyar a Tirkiyeyê dimîne.
Bi fermî, ev rêxistin hevkariyê di warên bazirganî, veguhastin, çand û perwerdeyê de bi pêş dixe.
Lê belê, hin analîstên li Asyaya Navîn nêzîkatiya Enqereyê zêdetir wekî "hiyerarşîk" dibînin ne wekî hevkariyeke wekhev.
Gotara Tirkiyeyê gelek caran xwe wekî navenda siyasî û dîrokî ya cîhana tirkî nîşan dide, ev yek jî wisa dike ku welatên Asyaya Navîn hîs bikin ku ji wan tê xwestin ku "li dû" Enqereyê bimeşin, ne tenê hevkar bin.
Ev têgihiştin girîng e. Welatên wekî Kazaxistan, Kirgizistan û Ozbekistanê bi berdewamî siyaseteke derve ya "piralî" dimeşînin da ku nebin bin bandora ti hêzên derve ya yekane.
Beşdariya wan a di saziyên Tirkan de ji pragmatîzmê ye, ne ji ber bindestiyê ye.
Her ku ev rêxistin wekî amûrek ji bo serdestiya Tirkiyeyê were dîtin, îhtîmala berxwedaneke bêdeng a di nav endaman de zêdetir dibe.