Çima daneyên Wezareta Petrolê û Wezareta Darayiyê yên Îraqê di dahata mehane ya petrolê de ji hev cuda ne?
Ji bo vê gelek sedem hatine destnîşankirin wekî; şertên firotina petrolê, dema vegera dahatên petrolê, desthilata Banka Yedeg a Federal a New Yorkê ya li ser dahatên petrola Îraqê, pêvajoya venêrîn, kontrol û pêdaçûna dahatên petrola Îraqê.
Her çend ev hemû beşeka mijarê bin jî lê belê sedema sereke ew e ku cudahî di rêbazên hejmarkirinê de heye.
Wezareta Petrolê, dahatê di wê kêlîkê de tomar dike yan radigihîne ku petrol tê firotin û li keştiyên petrolê tê barkirin, lê belê Wezareta Darayiyê dahatê tenê wê demê tomar dike ku pere wekî diravî digihe hejmarên fermî.
Di vê rewşa duyem de, dahat bi qasî du mehan li paş xerciyan e; wate di navbera tiştê ku Wezareta Petrolê radigihîne û tiştê ku bi rastî digihe destê Wezareta Darayiyê, cudahiyeke pêkhateyî ya du heta sê mehan heye.
Her ev yek bû ku di du mehên borî de Îraq ji şokeke mezin a darayî rizgar kir û rastî kêmasiyeke mezin nehat û derfet da hikûmetê ku pêdaçûnê di xerciyan de bike û wan kêm bike.
Di rojên borî de, bi belavbûna rapora darayî ya çaryeka yekem a Îraqê ya ji bo sala 2026an, amareke cuda ji bo dahata petrolê ya heman mehên sala 2026an derket holê.
Wekî mînak, dahata Adara 2026an ku ji aliyê Wezareta Darayiyê ve hatiye tomarkirin, sê qatî amarên fermî yên Wezareta Petrolê bûye!
Ev cudahî, pirsên cidî li ser sîstema darayî ya Îraqê çêdikin, di navbera tiştê ku Wezareta Petrolê rapor dike û tiştê ku Wezareta Darayiyê werdigire.
Ev yek jî dihêle mirov li ser vê derengketina dahata petrolê bifikire, bi taybetî di rewşa Îraqê de ku petrol ji sedî 90ê budceya salane û mehane û ji sedî 99ê hinardekirina wî welatî pêk tîne. Gelo ev sîstem bikêrhatî ye an jî ziyandar e?
Rast e, vê rêbazê wisa kir ku encamên şerê Amerîka û Îsraîlê li gel Îranê û daxistina Tengava Hurmizê li pêşberî hinardekirina petrola Îraqê zû dernekevin holê.
Lê belê niha zengila metirsiyê bi dengekî bilind lê dide û bandorên rasteqîn ên wan dê vê mehê û meha bê derkevin holê, dema ku hikûmet neçar bimîne bi dahateke kêm xerciyeke zêde bike.
Bingeha cudahiya sîstemên hejmartina darayî
Wezareta Darayiyê ya Îraqê, li şûna ku "Sîstema Bingeha Şayisteyî" bi kar bîne, pabendî "Sîstema Bingeha Diravî" ye ji bo dahat û xerciyan - her çend Fona Pere ya Navneteweyî (IMF) daxwazê ji hikûmetan bike ku ber bi sîstema şayisteyî ve pêngavan biavêjin. Cudahiya di navbera van her du sîstemên aborî de bi vî awayî ye:
Sîstema Diravî (Cash Basis): Tenê wan xercî û dahatan tomar dike ku bi awayekî diravî li ber destê wezaretê ne (çi dahata zêde be, yan jî ew deynên ku ji bo tijîkirina kêmasiyan hatine wergirtin). Her wiha pere wê demê wekî dahat tomar dike ku bi rastî digihêje nav hejmarên bankan yên hikûmetê, wekî di Banka Navendî ya Îraqê (CBI) de.
Sîstema Şayisteyî (Accrual Basis): Dahat û xercî wekî hejmar di defteran de tên tomarkirin, gava ku bi dest dikevin yan jî biryara xercikirinê tê dayîn; ne şert e ku di wê kêliyê de pere bi awayekî diravî an bi çeka bankê hatibe wergirtin an dayîn. Loma dikare wekî sîstemeke aloz were pênasekirin.
Gava Wezareta Petrolê ya Îraqê rêjeya hinardekirî ya petrolê û dahata mehane belav dike bi vî awayî ye: Di wê kêliyî de ku petrol tê firotin û barkirin, Wezareta Petrolê nirxê firotinê wekî dahat tomar dike, bêyî ku guh bide wê yekê gelo pere wekî dirav gihîştiye nav hejmarê yan na.
Ji xeynî wê, ji ber şertên firotina petrolê, rêkarên bankê û navneteweyî, pêvajoya firotina petrolê ta vegera tam a dahatê ji bo Îraqê, dikare di navbera 30 û 90 rojan de bidome.
Kompanyaya SOMOyê (Kompanyaya Niştimanî ya Kirîn û Firotina Petrola Îraqê) maweyekî ji 1 heta 60 rojî ji dema firotinê diyar dike, da ku kiriyar pereyan bixe nav hejmara Wezareta Darayiyê di Banka Yedeg a Federal a New Yorkê (FRBNY) de.
Ji ber vê yekê, ew dahata ku Wezareta Petrolê di meha nîsanê de tomar dike û belav dike, dibe ku tenê di meha Hezîranê de wekî dirav bi awayekî rasteqîn ji aliyê Wezareta Darayiyê ve were tomarkirin û belavkirin.
Xerciya îro dahata du meh beriya niha ye
Li gorî rapora çaryeka yekem a 2026an a Wezareta Darayiyê ya Îraqê, di dahata mehane ya petrolê de neyeksaniyek heye.
Mînak, di meha Adarê de Wezareta Darayiyê dahata petrolê 8 trîlyon dînaran tomar kiriye, lê belê Wezareta Petrolê rapor kiriye ku 1,96 milyar dolar e, ango bi nirxê fermî dike 2,5 trîlyon dînaran.
Di heman demê de, heger em dahata Adara 2026an a Wezareta Darayiyê bi dahata meha Kanûna Paşîn a 2026an a Wezareta Petrolê re bidin ber hev, em dê bibînin ku hema hema yek in (nêzîkî 6,48 milyar dolar yan jî 8,3 trîlyon dînaran).