Heta niha li gorî wan belgeyên ku hatine dîtin û îşaretê bi qonaxa yekem a akincîbûna mirovan dikin, navçeya Çemçemalê ji aliyê dîrokî ve wekî kevintirîn herêma cîhanê tê hesibandin ku mirovahî ji serdema rav û nêçîrvanî û şivantiyê derbasî qonaxa çandiniyê bûye û wargeha yekem a akincîbûna mirovan li Çermoyê dest pê kiriye.
Her wiha li gorî şûnwar û belgeyên din ên dîrokî yên herêmê, wekî Pîryadî û Ban Muxan, ateşgeh û dêrên ayînên kevn, dîtina çendîn goristanan ku mirî bi şêwazên cuda ji kevneşopiya Îslamî hatine veşartin, îşaretê bi berdewamiya avadaniyê li vê herêmê dikin û vê yekê îsbat dikin ku li devera Çemçemalê jiyan bi berdewamî û di hemû serdeman de hebûye.
Bajar bi xwe jî, ango Çemçemal, ew jî xwedî dîrokeke kevnar e. Di çavkaniyên kevn de navê wê bi çendîn navên cuda hatiye. Saziyên pêbawer ên şûnwarên cîhanê, di encama kolan û lêgerînên zanistî de, dîroka Keleha Çemçemalê û jiyana tê de vedigerînin serdema dawiya Kaşî û Asûriyan.
James Rich jî berî 200 salan şevekê li Çemçemalê maye û di gernameya xwe de tomar kiriye ku li gorî belge û şûnwarên ku di kelehê de dîtine dîroka wê vedigerîne serdema Sasaniyan.
Ango ew bajar ji aliyê dîrokî ve xwedî girîngiyeke pir mezin e ji bo Kurdistanê. Ji aliyê samanên xwezayî û pêgeha aborî ve, xwediyê rezerva herî mezin a petrol û gaza xwezayî ye. Vêga çavkaniya hilberîna elektrîka Kurdistanê ye û ji bo pêşerojê jî dê bibe çavkaniya sermiyaneke girîng.
Ji aliyê potansiyela mirovî, çandî û civakî ve bajarê pêgihandin û hilberînê ye. Di hemû qadên jiyanê de bi dehan kesên jêhatî lê rabûne ku xizmetên mezin ji Kurd û Kurdistanê re kirine.
Di fedakarî û têkoşîna ji bo azadiyê de, di rêza herî pêş a hemû herêman de bûye. Li hemberî vê rol û pêgeha dîrokî, aborî, çandî û civakî, bajarek e ku ne tenê bi qasî pêwîst xizmet jê re nehatiye kirin, belkî bi berdewamî hatiye paşguhkirin û xedir jî lê hatiye kirin. Eger ne ji zindîbûna bajêr bi xwe bûya ji zû ve bibû wêraneyek.
Yek ji pirsgirêkên bingehîn ên vî bajarî çavkaniya ava wê ya vexwarinê ye. Cihê wê yê jeografîk ji bo bajarekî mezin nehatiye çêkirin. Di destpêkê de ji çend malan û di navbera du çeman de û nêzîkî kanî û cihokan, li berpala bilindahiyên Ban Muxanê wekî gundekî hatiye avakirin.
Ev jî,wekî bingeha her gund û bajar û bajarokên din ên Kurdistan û cîhanê, di destpêkê de avadaniyeke biçûk bûye lê ji ber ku li ser rêya karwanan bû ji Şarezûrê ber bi Kerkûkê ve ji gundên derdora xwe zûtir geş û mezin bûye û gel berê xwe dayê û bi pêş ketiye.
Li gel mezinbûna wê û zêdebûna hejmara niştecihan, hêdî hêdî pirsgirêka kêmaviyê jî derketiye holê. Çavkaniyên ku di çem, kanî, cihok û bîrên avê yên malan de hebûn, bi wê geşedana bilez a bajêr re ne paralel bûn.
Bi taybetî jî ji aliyekî ve ji ber siyaseta Erebkirina Kerkûkê, ji salên şêstî ve koçberên Kerkûkê ber bi Çemçemalê ve hatin veguhastin.
Di nîveka salên heştêyî de jî pêvajoya valakirina gundan û paşê jî di pêvajoya Enfalê de, hemû gund û nahiyeyên derdorê hatin valakirin û yên ku ji Enfalê rizgar bûn, li Çemçemalê hatin bicihkirin. Bajar çend caran ji mezinahiya xwe mezintir bû, bêyî ku çavkaniyên dabînkirina ava vexwarinê bên berfirehkirin.
Têkildarî pirsgirêka kêmaviya Çemçemalê, tiştê ku di dîroka edebiyata vî bajarî de hatiye tomarkirin, nexasim ji salên çilî yên sedsala borî ve, di serdema Şakir Fetah di rojnameya Çemçemalê de behsa wê yekê hatiye kirin ku di demsala havînê de pirsgirêka kêmaviyê pirsgirêka sereke ya bajêr e.
Di pirtûka xwe ya (Xewna Dayika Min û Şoreşa Me) de, Şiwanê Qadir serpêhatiyekê vedibêje: (Ehmed Mela Kerîm) ku li Kerkûkê mamoste bû, di salên heştêyî sedsala borî de xwe ji bo endamtiya Parlamentoya Îraqê berbijêr kiriye û ji bo komkirina dengan hatiye Çemçemalê. Civîneke cemawerî li dar xistiye û di civînê de daxwaz kiriye ku şêniyên Çemçemalê dengê xwe bidin wî.
Welatiyên bajêr jê re gotine ku ev çendîn sal in pirsgirêka avê li bajarê me heye, eger tu soza çareserkirina pirsgirêka bêaviyê bidî me, em jî soz didin ku dengê me ji bo te be.