Îhtîmala dirêjbûna dema şerê Amerîka û Îsraîlê yê li gel Îranê, asoya bipêşketina aboriya cîhanê ya îsal û sala bê jî dixe bin bandora xwe. Bêguman derbasnebûna keştiyan a di Tengava Hurmizê re, dê bibe sedema bihabûn û kêmbûna xwarinê li cîhanê ku ev yek Herêma Kurdistanê û Îraqê jî li xwe digire.
Roj bi roj encamên derbasnebûna keştiyan a di Tengava Hurmizê re û nediyariya dan û standinên li ser tevgera bazirganiyê ya di wê tengavê de, wisa kiriye ku nirx bi awayekî mezin bilind û nizm bibin. Eger di destpêkê de bandora wê ya rasterast li ser petrol û gazê bûbe, ew niha gef e li ser ewlehiya xwarinê ya cîhanê û metirsiya belavbûna bihabûnê çêkiriye.
Çimkî ew tiştê ku di Tengava Hurmizê re ji vê beşa cîhanê derbas bûye ne tenê petrol û gaza xwezayî ya şil (LPG) bûye, belkî komek madeyên xav û kîmyayî yên din jî hatine veguhastin ku rola wan a sereke di rêje û berhemên xwarinê yên li cîhanê de hene. Wekî mînak: Gubreyên kîmyayî, fosfat, amonyak, asîda sulfurîk û hwd.
Li gorî Koma Banka Cîhanî, bilindbûna nirxê petrol û gazê, tê wateya bilindbûna bihayê made û kel û pelên din. Wekî mînak, meha Adara 2026an nirxê îndeksa enerjiyê ji sedî 41,6, nirxê madeyên xwarinê ji sedî 2,7 û gubreyên kîmyayî ji sedî 26,2 bilind bûye. Ev jî bandoreke mezin li ser rêjeya berhemên çandiniyê û nirxê madeyên xwarinê di dema niha û mehên bê de dike.
Ev nediyariya ku niha derketiye holê, bandoreke mezin li ser nirxê madeyên xwarinê yên di bazar û marketên cuda yên cîhanê de dike. Çimkî ew zêdebûna ku çûye ser madeyên xav û gubreyên kîmyayî, wisa li cotkaran dike ku ji ber bilindiya nirxan plana çandiniyê kêm bikin yan jî berhemên xwe bihatir bifroşin.
Bihabûn û kêmbûna madeyên xwarinê jî dê encamên cuda li ser welatan hebin. Wekî mînak, eger bihabûn li welatên bipêşketî çêbibe bandoreke wê heye lê eger li welatên kêmderamet û nûbipêşketî çêbibe, ew dê bibe sedema belavbûna birçîbûnê û zêdebûna xizaniyê.
Îraq û Herêma Kurdistanê di nav rêzbendiya 226 aboriyên cîhanê de, di hawirdekirinê de pileya 57an û di hinardekirinê de jî pileya 39an girtiye, wate rêzbendiya wê ya hawirdekirinê ji ya hinardekirinê pêştir e.
Rast e ku Îraq di rêzbendiya pêşî ya hinardekarên cîhanê de ye, lê belê ev ne nîşandereke dilxweşker e, çimkî ji sedî 99,7ê hinardeya wê ji petrol û berhemên petrolê pêk tê û ev yek jî tekçavkanîbûna di dahat û hinardeyê de nîşan dide ku ev jî di demekê de ye ku welat hemû cureyên kel û pel û xizmetguzariyan, heta bi berhemên petrolê jî hawirde dike.
Bandora li ser bazarên navxweyî
Pirrengiya hawirdekirinê û yekberhemiya hinardekirinê wiha kiriye ku Îraq ji bo madeyên xwirekê pişta xwe bi derve ve girêbide da ku pêdiviyên navxweyî dabîn bike û bilindbûna bihayên cîhanî rasterast di nav bazaran de deng vede.
Vê yekê heta bandor li ser sebze û fêkiyên elweyên Silêmanî û Hewlêrê jî kir ku du navendên mezin ên belavkirina sebze û fêkiyan in ji bo bajarên Herêma Kurdistanê û parêzgehên naverast û başûrê Îraqê.
Tengava Hurmizê û rola Kendavê ya di xwarina cîhanê de
Girtina Tengava Hurmizê tenê nabe şoka nirxên enerjiyê, belkî dibe şokeke yek li pey yekê ji bo cîhanê. Bi taybetî jî ji bo pergala xwarinê ya cîhanê û hat û çûna kel û pel û madeyên xwarinê ku dê bandoreke mezin li ser asayîşa xwarinê, berhemanîna çandiniyê û bazara cîhanê bike.
Aborînasê Rêxistina Xwarin û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî (FAO) Maximo Torero dibêje: "Welatên Kendavê nêzîkî nîvê bazirganiya madeya sulfurê li cîhanê dabîn dikin ku madeyeke sereke ye ji bo asîda sulfurîk û gubreyên kîmyayî û fosfatê ku berhemanîna xwarinê û berhemên çandiniyê pişta xwe pê ve girê didin."
Îsal di rojên beriya şer de bi giştî 84 keştî, di rojên şer de 5 keştî û di dema agirbestê de jî 7 keştî di vê tengavê re derbas bûne. Wate hîn jî hejmara wan keştiyên ku petrol û gaz, kel û pel û madeyên cuda veguhastine li gorî rojên beriya şer ji sedî 92 kêm bûye. Her wiha 20ê vê mehê tenê du keştî di tengavê re derbas bûn.
Welatên Kendavê beriya vî şerî zêdetir wekî welatên berhemdêr û hinardekarên petrol û gazê (Oil State) dihatin naskirin. Lê girtina Tengava Hurmizê rola welatên Kendavê ya di aborî û asayîşa xwarinê ya cîhanê de bi awayekî wisa derxist holê ku cîhan û armancên şer jî ber bi asayîbûna rewşa Tengava Hurmizê ve biguherin.
Çimkî currecoriya van welatan û navendbûna wan a di bazara dabînkirina madeyên xav û berhemên petrolê de, li gel petrol û gazê, sedema sereke ye û kargeh û pîşesaziyên cuda yên ji Asya û Ewropayê heta Tirkiyeyê pişta xwe pê ve girê didin.
Qelsiyeke din a Îraqê
Li gorî amarên Banka Navendî ya Îraqê (CBI), salane Îraq nêzîkî bihayê wê petrola ku hinarde kiriye, kel û pel û madeyên xwarinê hawirde kirine. Wekî mînak sala 2023yan bi bihayê 115,9 milyar dolarî hinardekirin hebûye, li beramberî wê bi 95,5 milyar dolarî hawirdekirin hebûye.
Bilindbûn û nizmbûna hinardekirin û hawirdekirinê heta radeyekê venedana hev in. Çimkî wê sala ku dahata petrolê kêm bûbe, rêjeya hawirdekirina kel û pelan ji aliyê Îraqê ve jî kêm bûye. Wekî mînak sala 2024an bihayê giştî yê hinardekirinê 96 milyar dolar bûye, li beramberî wê hawirdekirin jî 85 milyar dolar bûye. Her wiha salên 2015 û 2020î jî bi heman awayî venedana wê hebûye.
Di nav wan hezar û yek kel û pelên ku Îraq salane ji derve hawirde dike de, madeyên xwarinê li pey otomobîl û kel û pelên elektronîk di rêza sêyem de tên. Wekî mînak, sala 2024an bi bihayê 1,64 milyar dolarî birinc hawirde kiriye, ardê spî bi bihayê 456 milyon dolarî, genim bi bihayê 265 milyon dolarî û çay jî bi bihayê 237 milyon dolarî hawirde kiriye.
.jpeg "Hawirde û hinardeya Îraqê ji 2005an heta 2025an / bi milyar dolarî")
