Kürtlerin yerleşik olduğu bölgelerden bahsettiğimizde, elbette yönümüzü Ermenistan ve Gürcistan’dan çeviremeyiz. Özellikle 1915 yılından sonra Ağrı, Kars, Iğdır, Bitlis, Sason, Muş ve Van çevrelerinden Ağrı Dağı’nın yani Ararat’ın öbür tarafına yönelen Kürtler; Aras Nehri, Erivan ve Tiflis bölgelerine yerleşmişlerdir. Elbette şunu da belirtmeliyim ki Kürtler Aras Nehri’nin o yakasına geçtiklerinde, orada zaten birçok Kürt aşireti ve obası bulunmaktaydı. Erivan, Abovyan, Elegez, Hoktebiryan ve Tiflis’teki Kürt meclislerine pek çok kez tanıklık ettim. O meclislerde bana her zaman, atalarının Serhat bölgesinden Aras’ın “öte yakasına” göç etmek zorunda kaldıklarında, pek çok yerde zaten Kürtlerin var olduğu anlatılmıştır. Zaten Erivan’ın yani Revan’ın eskiden beri Kürtlerin önemli bir mirliği olduğu gayet açık ve belirgindir.
Başkentleri Gence, Ani ve Dvin olan Kürt Şeddadi devleti, Erivan’ı da hakimiyeti altına almıştır. Bugün Ani, Aras Nehri’nin bu yakasında; Dvin ise Aras’ın öte yakasındadır. Dvin, bugün Erivan’a sadece 30 kilometre uzaklıktadır. Ani ise bugünkü Ermenistan sınırında olup Kars şehrine 80 kilometre mesafededir. Bu özel bir konudur, bunu tarihçilere bırakalım. Ancak biz konumuza, yani dünya üzerindeki en uzun ömürlü Kürt gazetesi olan Riya Teze’ye dönelim. Bu gazete bugün de çıkmaktadır ve 96 yıllıktır.
Gururla söyleyebiliriz ki Sovyet Sosyalist Devleti’nin desteğiyle kültür, sanat, edebiyat ve dil alanında büyük adımlar atılmış ve değerli işler başarılmıştır. 1930’lu yıllarda Erivan’da Kürtçe Radyo girişimleri olmuş, kısa programlar yapılmıştır; ancak Stalin döneminde radyo çalışmalarının yanı sıra tüm yayıncılık, kültür ve sanat faaliyetleri durdurulmuştur. Fakat Stalin’in ölümünden ve Kruşçev’in gelişinden sonra Kürt kurum ve kuruluşları yeniden çalışmalarına başlar. Erivan Radyosu’nun Kürtçe bölümü ve Riya Teze gazetesi de yayın hayatına tekrar döner.
Önce Latin, sonra Kiril ve şimdi tekrar Latin
Yıpranmalara, yokluğa ve ağır zorluklara rağmen 1930 yılından beri yayınını sürdüren Riya Teze gazetesi, bugün artık 96 yaşındadır. Bu nedenle bu gazete Kürtler için bir onur ve gurur nişanesidir. Maalesef uzun bir süredir gazete çok ağır şartlar altında yayın yapmaya çalışmakta ve kapanma tehlikesiyle karşı karşıya bulunmaktadır.
Riya Teze, başlangıcından yani 1930’dan 1937 yılına kadar Latin alfabesiyle çıkar. Daha sonra Sovyet Sosyalist Devleti’nin resmi politikası gereği, Kürtçe yayınını Kiril alfabesiyle sürdürür. 2001-2002 yılları arasında Erivan’da gazeteyi ziyaret ettiğimde, gazetenin 40 yıllık emektarı Emerîkê Serdar, bir yıldır Latin alfabesine geçtiklerini belirtmişti. Başka bir deyişle, ilk yıllarında Latin harfleriyle çıkan 96 yıllık gazete, 75 yıllık Kiril yayınından sonra, son 25 yıldır Kürtçe yayınını tekrar Latin harfleriyle sürdürmektedir.
Bu yıl ve tam da bugün, yani 22 Nisan 2026, Kürt gazeteciliğinin 128. yıl dönümüdür. 22 Nisan 1898’de Kürdistan gazetesi, Mithat Mikdad Bedirhan öncülüğünde Mısır’ın başkenti Kahire’de ilk sayısıyla yayın hayatına başladı. Kürdistan, Kürtlerin ilk gazetesidir; ancak Riya Teze, Kürtlerin en uzun ömürlü gazetesidir. Ben bugüne kadar Riya Teze hakkında birçok dergi ve gazetede yazılar yazdım, bir belgesel film hazırladım ve Gera Pênûsê adlı kitabımda da bu gazeteye geniş yer verdim.
Şimdi, Riya Teze gazetesinin kuruluşuna ve serüvenine dönelim.
1929 yılında Erebê Şemo ve Asurî asıllı İshak Maragulov, Latin harfleriyle Kürtçe alfabe ve yazı çalışmalarına başlar. Kürt okullarında ve köylerinde Kürtçe eğitim ve öğretime başlarlar. Onların alfabesi ile Celadet Bedirxan’ın alfabesi arasında bazı farklar vardır. O dönemde Kürtler arasında okuma-yazma oranı düşük olduğundan bir gazeteye ihtiyaç duyulur. Bir yıl sonra, yani 1930’da, devlet bünyesinde Riya Teze gazetesi Erivan’da Kürtçe yayına başlar.
Riya Teze'nin ilk sayısı (1930)
Müsadenizle size Riya Teze’nin ilk sayısının kapağından, tarzından ve üzerindeki yazılardan biraz bahsedeyim: Riya Teze’nin ilk sayısı 25 Mart 1930’da salı gününde çıkar. Riya Teze isminin (Orijinal ismi Rya Təzə şeklindeydi) üzerinde daimi bir slogan yer alır: “Dünyanın bütün proleterleri birleşin!” İlk sayının merkezinde Sovyet Sosyalist Devleti’nin kurucusu Vladimir Lenin’in büyük bir fotoğrafı vardır. Riya Teze isminin altında ve Lenin’in fotoğrafının üzerinde Lenin’in şu sözü yer alır: “Yeni alfabe şarkta büyük bir devrimdir.” Bu sözün altındaki Lenin ismi küçük harflerle yazılmıştır. Lenin’in fotoğrafının yanında “Ekim Devrimi ve Yeni Alfabe” başlıklı bir yazı bulunmaktadır. Fotoğrafın diğer yanında ise iki sütun halinde iki kısa yazı vardır ve bu yazıların başlığı da şöyledir: “Tebrik.” Başta da belirttiğim gibi, gazete isminin yanında gün-yıl-ay bilgisi yer alır: “25 Mart 1930, Salı.” Bunun yanında ise bir sütunda gazete hakkında şu bilgilendirme bulunur: Küçük Milletler Şurası Organı, Ermeni Eğitim Komiserliği ve Yeni Kurmanci Alfabe Komitesi – No:1
Hawar dergisi ilk sayısında Riya Teze'den bahseder
1932 yılında, Erivan’da basılan Riya Teze’nin birkaç sayısı ve bazı Kürtçe/Kurmanci kitaplar Celadet Bedirxan’a ulaşır. Celadet Bedirxan, Hawar dergisinde (8. Sayı, Eylül-1932) bu Riya Teze sayılarından ve Kürtçe kitaplardan bahseder. Gerçekten de o dönemde ve o zor şartlarda bu tarihi bir meseledir. Bilindiği gibi Celadet Bedirxan’ın bir diğer adı Herekol Ezîzan’dır. 1932’de Hawar’ın 8. sayısında Herekol Ezîzan ismiyle yayımlanan yazı şöyledir:
“Yeni harflerle, saf bir Kurmanci ile Revan’da, güzel ve zarif bir biçimde bir Kurmanci gazetesi çıkıyor. Son zamanlarda birkaç sayısı elimize ulaştı. Gözlerimiz aydınlandı, gönlümüz şenlendi. Revan Kurmancları gazetenin yanı sıra birkaç kitap da çıkarmışlar. Üç-dört günümüzü onlarla meşgul olarak geçirdik. Taze ve diri sayfalarının arasından Elegez Dağı’nın çiçeklerinin kokusu, Serhat yaylalarının rüzgarı geliyordu. Resimlerinde Kürtlerin şal ve şapiği, dedelerimizin hançerleri ve kuşakları görülüyordu. Riya Teze, adı gibi tazedir, yenidir, turfandadır. Ancak Hawar’dan daha eski, yaşça ondan daha büyüktür. Elimize ulaşan son sayısı elli dokuzuncu sayısıdır. Riya Teze’nin 10 günlük bir gazete olduğu göz önüne alınırsa, bir yılı aşkın bir süre önce çıkmaya başladığı anlaşılır.”
Başlangıçta Kürtçe bilen Ermeniler Riya Teze'de çalışır