Haber Merkezi - Doğu Libya'yı kontrol eden askeri güçlerin lideri Halife Hafter’in, bölünmüş durumdaki ülkeye silah sağlanmasına yönelik uzun süredir devam eden Birleşmiş Milletler (BM) ambargosuna rağmen, Çin ve Türkiye yapımı muharip insansız hava araçları (İHA) edindiği iddia edildi. Söz konusu iddia Reuters'ın ulaştığı bulgulara dayandırıldı.
Ticari uydu görüntüleri, Bingazi şehrinin yaklaşık 100 kilometre doğusunda, çöl bölgesinde yer alan El-Hadim hava üssünde nisan sonu ile aralık ayları arasında en az üç insansız hava aracının bulunduğunu gösteriyor. Bu araçların üsse varışı daha önce bildirilmemişti. Görüntüleri inceleyen üç silah uzmanına göre, uçaklar için yer kontrol ekipmanı olduğu anlaşılan donanımlar bu yıl da görünür durumdaydı.
İnsansız hava araçları (İHA), Hafter'in Libya Ulusal Ordusu'nun, silahlı çeteleri ve "teröristleri" barındırdığı gerekçesiyle Trablus'taki BM tarafından tanınan hükümeti devirmeye çalıştığı 2014-2020 iç savaşı sırasında önemli bir rol oynamıştı.
Trablus hükümeti ise bu iddiaları reddetmişti. BM müfettişlerine göre; Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Mısır ve Rusya, Hafter'e kilit destek sağlarken, Türkiye Trablus merkezli yönetimi destekledi. Çin ise taraf tutmaktan kaçındı.
Ülke Hafter iele Dibebye arasında bölündü
Libya'daki rakip gruplar 2020 yılında bir ateşkes üzerinde anlaştılar ancak ülke, doğuda Hafter'in yönetimi ile batıda Başbakan Abdülhamid Dibeybe liderliğindeki Trablus merkezli hükümet arasında bölünmüş durumda kalmaya devam ediyor.
Libyalı düşünce kuruluşu Sadeq Enstitüsü'nün başkanı Anas El Gomati, El-Hadim'e yeni muharip İHA'ların gelişinin Hafter için "büyük bir sembolik zafer" olacağını, bunun onun doğu ve büyük petrol sahalarının bulunduğu güney üzerindeki hakimiyetini pekiştireceğini ve birleşik bir Libya hükümeti kurma müzakerelerinde elini güçlendireceğini söyledi.
Gomati, bu silahların komşu Sudan'daki yarı askeri Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) grubuna giden ikmal hatlarını savunmak için de kullanılabileceğini belirtti. Hafter, RSF'yi desteklediğini reddetmişti. Gomati, Reuters'a yaptığı açıklamada Hafter'in Libya Ulusal Ordusu’nun bu tür İHA'ları uçuracak teknik uzmanlığa sahip olduğunun bilinmediğini ifade ederek, "Soru şu: Bunları kim işletiyor?" dedi.
Üç uzman hemfikir
Uydu görüntülerini inceleyen uzmanlar, araçlardan birinin büyük olasılıkla Çin yapımı, gelişmiş bir keşif ve saldırı dronu olan Feilong-1 (FL-1) olduğunu söylediler. Diğer ikisinin ise daha az güçlü, Türkiye yapımı Bayraktar TB2 dronları olduğu konusunda üç uzman da hemfikir oldu; ancak diğer modelleri de tamamen göz ardı edemediklerini belirttiler.
Reuters, dronları kimin veya ne zaman tedarik ettiğini belirleyemedi. Libya Ulusal Ordusu, Çin ve Türkiye hükümetleri ile dron üreticileri olan Xi'an merkezli savunma şirketi Zhongtian Feilong ve İstanbul merkezli Baykar, bu haber için gönderilen ayrıntılı sorulara yanıt vermedi. Trablus merkezli hükümet de yorum yapmadı.
Reuters; Çin, Türkiye veya başka bir BM üye devletinin Doğu Libya'ya dron göndermek için ambargodan muafiyet başvurusu yapıp yapmadığını tespit edemedi. Bu taleplerle ilgilenen Güvenlik Konseyi komitesi, dronlarla ilgili soruları yanıtlamadı. BM barış inşa etme işleri departmanı, Reuters'ı geçen yılki bir Güvenlik Konseyi kararına yönlendirdi; bu kararda, Libya'ya silah transferi için BM onayı gerektiren ambargonun devam eden ihlallerinden duyulan "ciddi endişe" dile getiriliyordu.
Libya'nin rakip makamları yeniden silahlanma yarışında
Ambargo, Muammer Kaddafi'yi devrildiği 2011 yılından bu yana yürürlükte. Ancak ambargoyu izleyen bir BM uzmanlar paneline göre, sonrasında gelen savaş sırasında ülkeye yüksek teknolojili silahlar aktı ve Libya, Afrika'nın ilk büyük İHA muharebe alanı haline geldi.
Şu an gerilimler azalmış durumda, ancak beş Libya analisti, silah uzmanları ve BM müfettişlerine göre, her iki tarafın da hava güçlerini takviye etmeye çalıştığına dair kanıtlar var. Reuters'ın bildirdiğine göre, aralık ayında Libya Ulusal Ordusu, Çin ile birlikte geliştirilen JF-17 savaş uçakları da dahil olmak üzere Pakistan'dan 4 milyar dolar değerinde askeri teçhizat satın almak için bir anlaşmaya vardı.
Pakistanlı yetkililer o sırada haber ajansına yaptıkları açıklamada anlaşmanın ambargoyu ihlal etmediğini söylediler. BM yaptırım yetkilileri ile Pakistan dışişleri ve savunma bakanlıkları bu iddialarla ilgili soruları yanıtlamadı.
BAE mi destek veriyor?
Çin ve Türk dronlarının edinilmesi, BM panelinin rapor ettiği El-Hadim'de konuşlu Çin yapımı Wing Loong II dron filosunun 2020'deki ayrılışından sonra Libya Ulusal Ordusu’nun yeteneklerinde önemli bir artış anlamına geliyor. Panelin 2017 yıllık raporunda; Hafter'i İslamcı gruplara karşı bir siper olarak gören BAE'nin, Libya Ulusal Ordusu'nun hava gücünü oluşturmasına yardımcı olduğu, buna Wing Loong'ların tedarik edilmesi ve "büyük olasılıkla" işletilmesinin de dahil olduğu belirtilmişti. Abu Dabi, Libya Ulusal Ordusu’na askeri destek sağladığını defalarca reddetti. BAE Dışişleri Bakanlığı yeni dronlar hakkındaki sorulara yanıt vermedi.
Türkiye, BM tarafından tanınan hükümete TB2 dronları ve hava savunma sistemleri tedarik ederek Hafter'in 2020'deki Trablus saldırısının geri püskürtülmesine yardımcı olmuştu. Hava gücü dengesi, Ekim 2022'de Trablus hükümetinin Türkiye ile Wing Loong II'den yaklaşık üç kat daha fazla yük taşıyabilen ve daha yüksek irtifalara ulaşabilen daha gelişmiş Bayraktar Akıncı dronlarını tedarik etmek için bir anlaşma imzalamasıyla daha da Trablus lehine kaydı.
“Türkiye ile Hafter arasındaki ilişkiler düzeldi”
Ancak son zamanlarda, Ankara'nın Libya'daki ekonomik ve enerji çıkarlarını korumaya çalışması ve 2019'da batı makamlarıyla imzalanan tartışmalı deniz yetki alanları anlaşmasının doğu merkezli parlamento tarafından onaylanmasını istemesiyle Türkiye ile Hafter arasındaki ilişkiler düzeldi. Libya Ulusal Ordusu o dönem yaptığı açıklamada, Türkiye Milli İstihbarat Teşkilatı Başkanı İbrahim Kalın'ın ağustos ayında Bingazi'de Hafter ve oğlu Saddam ile bir araya gelerek istihbarat ve güvenlik konularında "iş birliğini geliştirme" yollarını görüştüğünü belirtmişti.
Libya Ulusal Ordusu'nun komutan yardımcısı olan Saddam, geçen yıl Ankara'yı üç kez ziyaret ederek Savunma Bakanı Yaşar Güler'in de aralarında bulunduğu üst düzey yetkililerle görüştü. Türkiye Milli Savunma Bakanlığı, Libya Ulusal Ordusu ile olan temaslarını bir açıklamada "birleşik bir Libya" yolunda bir adım olarak nitelendirdi. Reuters, görüşmelerin dron tedarikini içerip içermediğini tespit edemedi.
Doğudaki hava üssünde yeni dron tespit edildi
Reuters tarafından incelenen uydu görüntüleri, geçen yıl Nisan sonu ile Temmuz ayları arasında Libya'da daha önce görülmemiş tipte bir dronun El-Hadim'deki kuzey apronundaki bir hangarın önünde park edildiğini gösteriyor. Hollandalı barış kuruluşu PAX'ın askeri teknoloji uzmanı Wim Zwijnenburg'a göre, aynı tip dron 3 Mayıs'ta ABD'li uydu görüntüleme şirketi Vantor'un bir görüntüsünde El-Hadim'in pistinde de görüldü, bu da kullanıldığını gösteriyor.
Zwijnenburg; boyutların ve gövde şeklinin bir Wing Loong II'ye benzediğini, ancak kanat tasarımının bunun bir Feilong-1 olma ihtimalini güçlendirdiğini söyledi. Savunma istihbarat şirketi Janes'in Ortadoğu uzmanı Jeremy Binnie ve Londra merkezli Uluslararası Stratejik Araştırmalar Enstitüsü (IISS) düşünce kuruluşundan askeri analist Joseph Dempsey de bu değerlendirmeye katıldı. Modele ait az sayıda fotoğraf yayınlanmış olması ve Reuters'ın daha önceki uydu görüntülerini bulamaması, kesin bir teşhis koymayı zorlaştırıyor.
Kasım ayında, dronun park edildiği yerin üzerine yeni bir sığınak tamamlandı. Binnie bunun, aracın sonraki görüntülerde neden görünmediğini açıklayabileceğini söyledi. 12 Ocak gibi yakın bir tarihte, apronun yakınında uçakları uçurmak için kullanıldığı tahmin edilen uydu ekipmanı taşıyan bir kamyon duruyordu.
Gözlemci grup The Sentry'nin yönetici direktörü Justyna Gudzowska, yaptırım ihlallerini hedef alan uluslararası kolluk kuvvetleri operasyonlarına atıfta bulunarak, Hafter'in yıllardır Çin'den askeri dron almaya çalıştığının anlaşıldığını söyledi. ABD, Kanada ve İtalya'daki müfettişlere göre, Çin dronları 2019'dan bu yana Doğu Libya'ya izinsiz askeri teçhizat kaçırma girişimlerine dair iki iddiada yer aldı.
Haziran 2024'te, ABD istihbaratıyla hareket eden İtalyan yetkililer, Çin'den Bingazi'ye giden bir dron parçası sevkiyatına el koydu. Reuters'ın gördüğü BM panelinin 2025 raporu taslağına göre, bileşenleri inceleyen BM uzmanları bunların iki Feilong-1 dronuna ait parçalarla uyumlu olduğunu ve bu modelin ambargo kapsamında olduğu sonucuna vardılar. Çin, parçaların askeri teçhizat olduğuna itiraz ederek, daha önce BM paneline bunların acil kurtarma ve afet yardımı için kullanılan hurdaya ayrılmış bir modele ait göründüğünü söylemişti.
Daha fazla dron ortaya çıkıyor
17 Aralık tarihli bir Vantor görüntüsünde El-Hadim'deki aynı apronda iki küçük dron daha belirdi. Reuters'ı bu görüntü konusunda uyaran Dempsey, bunların uzunluğu, kanat açıklığı ve çift kuyruk yapısı tasarımının Türk TB2 dronlarıyla uyumlu olduğunu söyledi. Bu model, Ukrayna'nın Rus kuvvetlerine karşı kullanmasıyla ün kazanmış ve BAE dahil birçok ülkeye geniş çapta ihraç edilmişti.
Çin, BAE ve Belarus gibi ülkelerdeki silah üreticileri de benzer görünümlü modeller üretti. Ancak, Temmuz ve Mart ayları arasındaki uydu görüntülerinde görülen ve kendine özgü çift antenli kurulumlara sahip iki yer kontrol ünitesi, üç uzmanın da üzerinde mutabık kaldığı üzere, bölgede TB2'lerin faaliyet gösterdiğini güçlü bir şekilde gösteriyor.
Kaliforniya merkezli Planet Labs firmasının uydu görüntüleri, El-Hadim'in geçen yılın başından bu yana kapsamlı tadilatlardan geçtiğini gösteriyor. Bu tadilatlar, dronların tespit edildiği aprona en az üç yeni hangarın eklenmesini de içeriyor. Reuters tarafından analiz edilen görüntülerde inşaat halindeki bir başka yapının, BM panelinin rapor taslağında belirttiği üzere, muhtemelen "Türk Bayraktar İHA'larının konuşlandırılması ve fırlatılması" için tasarlandığı ifade ediliyor.
Libya'yı Batı ve Orta Afrika'daki kendi operasyonları için bir sıçrama tahtası olarak kullanan Rus kuvvetleri El-Hadim'de mevcut. Ancak Reuters'a konuşan uzmanlar, görüntülerdeki dronları Rusların işlettiğini düşünmüyor. Baykar Genel Müdürü Haluk Bayraktar, 2022'de CNN'e verdiği bir mülakatta, şirketinin Rusya'ya asla dron tedarik etmeyeceğini çünkü "Ukrayna'yı ve egemenliğini desteklediklerini" söylemişti.
Askeri uzman Zwijnenburg, Moskova'nın bazı Çin yapımı gözetleme dronlarını ve bileşenlerini kullandığının bilinmesine rağmen, tam montajlı bir Çin muharip dronunu konuşlandırdığına dair bir kayıt olmadığını söyledi. Rusya Savunma ve Dışişleri bakanlıkları yorum taleplerine yanıt vermedi.
