کاریگەریی شەڕی ئێران لەسەر ئابووریی هەریمی کوردستان

بەر لە جەنگی ئێران، ئابووریی هەرێمی کوردستان هێمای بووژانەوەی پێوە دیاربوو، هەرچەندە چەندین ئالنگاریشی لەبەردەمدا بوو. کرێنە بەرزەکان کە لەسەر باڵاخانە نوێیەکان و پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون دەبینران، دیارترین سیمای بەردەوامی ئاوەدانکردنەوە و جموجۆڵی بیناسازی بوون، بەڵام فەرمانبەرانی کەرتی گشتی کە زۆرینەی ئابووریی هەرێمی کوردستان پێکدەهێنن، سێ ساڵی رابردوو لە چاوەڕوانیی ئەو مووچەیەدا بوون کە یان درەنگ دەگەیشت یان هەر ساڵەی دوو مووچەیان نەدەگەیشت. ئەمریکا گەورەترین کونسووڵخانەی خۆی لە جیهان دا لە هەولێر کردبووەوە کە ئاماژەیەکی دیپلۆماسیی راستەقینەیە بۆ پاڵپشتی لە هەرێمی کوردستان، بەڵام بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان کە وەک پڕۆژەیەکی ستراتیژیی بۆ کوردستان، کۆمپانیا نەوتییەکانی بە درێژایی 10 ساڵ لەکاردا هێشتبووە، لە ساڵی 2023ـەوە بە بڕیارێکی نێوبژیوانی نێودەوڵەتی داخرابوو. تەنیا پێنج مانگ پێش هەڵگیرسانی جەنگی ئێران دەستی بە هەناردەکردنەوەی نەوت کردبوو. 

پڕۆژەی رووناکی بۆ یەکەم جار لە دوای چەندین ساڵ دەنگی موەلیدە ئەهلییەکانی نەهێشتبوو، لەگەڵ ئەوەشدا گلەیی و گازندە هەبوو سەبارەت بە نرخەکانی کارەبا. گۆڤاری (کۆندێ ناست تراڤلەر) هەولێری وەک یەکێک لە شوێنە مەبەستەکانی ئاسیا بۆ ساڵی 2026 دەستنیشان کردبوو؛ دانیپێدانانێک کە وەزارەتی گەشتوگوزاری دڵخۆش کرد، بەڵام بۆ فەرمانبەرێکی حکومەت کە مووچەی مانگی 10ـی 2025 ـی لە مانگی 1ـی 2026 وەرگرتبوو، بایەخێکی ئەوتۆی نەبوو. هەرێمی کوردستان پێش جەنگی ئێران تازە خەریکبوو لە 10 ساڵ لە قەیرانی کەڵەکەبوو رزگاری دەبوو. قەیرانەکانی وەک قەیرانی دابەزینی نرخی نەوت، شەڕی داعش، بڕینی بودجە لەلایەن بەغداوە و داخستنی بۆڕیی نەوت. هەرچەند کاریگەرییەکانی ئەو قەیرانانە هێشتا بەتەواوی نەرەواوەتەوە. پاشان درۆنەکان هاتن.

هیچ وڵاتێک لەم جەنگەدا وەک عێراق لە یەک کاتدا لە هەردوولاوە لێینەدراوە. هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل پێگەی چەکدارانی سەر بە ئێران لەسەر خاکی عێراق دەکەنە ئامانج. ئێران و بریکارەکانیشی سەدان مووشەک و درۆنیان ئاراستەی بنکەکانی ئەمریکا و شوێنەکانی دیکەی هەرێمی کوردستان کردووە. هەرێمی کوردستان کەوتووەتە نێو جەرگەی ئەم تەقە و پێکدادانانەوە و باجی جوگرافیایەک دەدات کە بۆ هەمووان گرنگە، خەڵکەکەی خۆیشی بەهۆی دەنگی درۆن و مووشەک و کۆپتەرەوە زیاتر لە مانگێکە شەوان خەوێکی ئاسوودەیان نەدیوە.

لە یەکەم مانگی شەڕەکەدا، هەرێمی کوردستان زیاتر لە 450 درۆن و مووشەکی بەرکەوتووە. فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر لە چەند کاژێری سەرەتای جەنگەکەدا لێیدرا. "مقاوەمەی ئیسلامی لە عێراق" بەرپرسیارێتی زیاتر لە 23 هێرشی جیاوازی بۆ سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە هەولێر راگەیاند. کەمپی پارتە ئۆپۆزیسیۆنەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە هەردوو پارێزگای هەولێر و سلێمانی کرانە ئامانج. لە 13ی ئاداردا ئەفسەرێکی فەڕەنسی لە کەمپێکی مەشق و راهێنان کوژرا. لە 12ی ئاداردا بنکەیەکی سەربازیی ئیتاڵی لێیدرا. لە 24ی ئاداردا هێرشێکی مووشەکی بۆ سەر بارەگاکانی پێشمەرەگە لە سنووری سۆران بووە هۆی شەهیدبوونی 6  پێشمەرگە و برینداربوونی 26 پێشمەرگەی دیکە.

سیستەمەکانی بەرگریی ئاسمانیی ئەمریکا زۆربەی مووشەک و درۆنەکانیان تێکشکاند ، بەڵام تێکشکاندن بە واتای پارێزراوبوون نایێت. پاشماوەی درۆن و مووشەکە تێکشکاوەکان بەسەر شوێنە بازرگانی و ناوچە نیشتەجێبوونە مەدەنییەکاندا کەوتنە خوارەوە. ئەو شارەی گۆڤاری (Foreign Policy ) وەک "بووژانەوەیەکی چاوەڕوانکراو" وەسفی کردبوو، بە باڵاخانە بەرزەکان و کرێنە بەرزەکان و کۆمپانیا نەوتییە ئەمریکییەکان کە سەرقاڵی بەرهەمهێنانی نەوت بوون ، دوای مانگێک لەژێر دەنگی زەنگی ئاگادارکردنەوەی هێرشی ئاسمانیدا ژیانی بەسەردەبرد.

کاژێر 11:30ی شەوی 28ی شوبات، لە کاتێکدا دەنگی تێکشکاندنی مووشەکەکان لە ئاسمانی هەولێری پایتەخت دەهات، کۆمپانیای (دانە گاز) کە کۆمپانیایەکی ئیماراتییە و کێڵگەی گازی کۆرمۆر لە چەمچەماڵ بەڕێوەدەبات، هەموو بەرهەمهێنانێکی لە وێستگەکەدا راگرت و کارگەکەی بەتاڵکرد و لە دۆخی ئامادەییدا هێشتییەوە تاوەکو کاتێکی ئارامتر. بەیانییەکەی راگەیێندراو بڵاوکرایەوە: 2500 بۆ 3000 مێگاوات کارەبا لە تۆڕی کارەبای نیشتمانیی هەرێمی کوردستان نەماوە. وەزارەتی کارەبای هەرێمی کوردستان پشتڕاستیکردەوە کە بەرهەمهێنانی کارەبا بە رێژەی 80% دابەزیوە. کارەبای نیشتمانی لە هەولێر، سلێمانی و دهۆک بۆ تەنیا 4 بۆ 6 کاژێر لە رۆژێکدا کەمبووەوە.  کەمبوونەوەی کارەبا زیاتر لە 3 هەفتەی خایاند تاوەکو حکومەتی هەرێمی کوردستان لە سەرەتای مانگی چوار رایگەیاند کە دۆخی کارەبا بەرەو ئاساییبوونەوە دەڕوات و 85٪ـی هاوبەشان سوودمەندن لە پڕۆژەی کارەبای 24 کاژێری رووناکی.

لە نێوان ساڵی 2022 تاوەکو سەرەتای 2026، لانیکەم 11 جار هێرشکراوەتە سەر کۆرمۆر. هەر هێرشێک هەمان شێوازی هەبوو: کەس بەرپرسیارێتی نەدەگرتە ئەستۆ، درۆن یان مووشەکێک لە ئاراستەی ئەو ناوچانەوە دەهات کە حەشدی شەعبی تێیاندا باڵادەستە و دەرەنجامەکەش کوژانەوەی کارەبا بوو لە سێ پارێزگا. بەپێی ئاماری چاودێریی (ئیکۆ عێراق)، تەنیا هێرشەکەی تشرینی دووەمی 2025، پێش جەنگ ، کارەبای بە رێژەی 80% بڕی و، رۆژانە زیاتر لە 7.41 ملیۆن دۆلار زیانی راستەوخۆی هەبوو. ئەم زیانانە بێجگە لە پارەی دانە گاز و تێچووی گواستنەوە و ئەو زیانە گەورانەی کە بەر کەرتەکانی دیکە کەوتوون بەهۆی کارپێکردنەوەی موەلیدەکان کە بە گازوایل کار دەکەن.

هەرێمی کوردستان توانای پاڵاوتنی ناوخۆیی هەیە و نزیکەی 60 بۆ 65 هەزار بەرمیل نەوتی خاو بەرهەمدەهێنێت  و 40 بۆ 50 هەزار بەرمیلی بۆ بەکارهێنانی نێوخۆییە کە دەکرێتە سووتەمەنی  و ئەمەش وایکرد پارێزراوبێت لەو بەرزبوونەوەیەی نرخی بەنزین و گازوایل بەو رێژەیەی کە لە وڵاتانی دیکەی جیهان دا سەریهەڵداوە. نرخی بەنزینی نۆرماڵ لە 0.57 دۆلارەوە بۆ 0.65 دۆلار بۆ هەر لیترێک بەرزبووەوە. گازوایل لە 0.51 دۆلارەوە بۆ 0.56 دۆلار بەرزبووەتەوە. ئەمانە بەراورد بە بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لە وڵاتەکانی دیکەی ناوچەکەدا بە قەیران هەژمارناکرێت. پچڕانی کارەبا، کە نزیکەی مانگێکی خایاند، بەشێوەیەکی بەرچاو چارەسەر کراوە: وەزیری کارەبا پشتڕاستیکردەوە کە 85%ی هەرێمی کوردستان کارەبای 24 کاژێرییان هەیە و، ئامانجیش ئەوەیە تاوەکو نیوەی ساڵی 2026 هەمووان بگرێتەوە. ئەو دەنگی موەلیدانەی کە لە کۆتایی مانگی شوباتدا بۆ سەر شەقامەکانی هەولێر گەڕابوونەوە، ئێستا رووی لە کەمبوونەوە کردووە. قەیرانە تووندەکە تاریکییەک نەبوو کە بمێنێتەوە. ئەوەی تائێستا چارەسەر نەبووە، نرخی گازی ماڵانە،(LPG)  . گازی ماڵان لە کۆرمۆرەوە دێت؛ کاتێک کێڵگەکە کارەکانی راگرت، نرخی گازی ماڵان لە 0.44 دۆلار بۆ هەر لیترێکەوە بۆ زیاتر لە یەک دۆلار بەرزبووەوە. بەرزبوونەوەیەکی 127% ـی کە باری دارایی ئەو خێزانانەی قورسکرد کە بۆ چێشتلێنان و گەرمکردنەوە بەکاری دەهێنن. هەرچەندە بەپێی قسەی وەزیری کارەبابێت، خەریکە ئەو کێشەیە چارەسەر دەکەن بەو پێیەی 100 تانکەری LPG ـی حکومەتی فیدراڵی گەیشتوون و پاڵاوگەی لانازیش دەستی بە کارکردن کردووەتەوە، بەڵام هێشتا نرخی بوتڵێک LPG زیاترە لە 25 هەزار دینارە و جگە لە بەرزبوونەوەی نرخەکەی کەمبوونەوەی کێشەی بۆ خێزانەکان و بازرگانییە بچووکەکان درووستکردووە، بە جۆرێک ژمارەیەک نانەواخانە و چێشتخانەی ناچارکردوو دابخرێن.