رووداو دیجیتاڵ
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەڵێت، لە 24 کاژێری یەکەمی جێبەجێکردنی گەمارۆی هورمز، هیچ کەشتییەک گەمارۆی سەر بەندەرەکانی ئێرانی نەشکاندووە.
گەمارۆدانی تەنگەی هورمز ئەمجارە لەلایەن ئەمریکاوە، رووبەڕووی ناڕەزایەتی تووندی وڵاتانی جیهان بووەتەوە.
وەزیری دەرەوەوی چین دەڵێت، "مەترسیدار و نابەرپرسانە"یە. رووسیا بە "دەستدرێژی بێ پاساو" ناوی دەبات. ناتۆ بەشداری لە گەمارۆکە ناکات و قەتەریش هۆشداری لە تێکچوونی ئاسایشی تەنگەی هورمز دەدات.
ماجد ئەنساری، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر دەڵێت، "ئێمە داوادەکەین هاتووچۆی دەریایی لە تەنگەی هورمز ئاسایی ببێتەوە و دەستپێبکاتەوە. هیچ مەرجێکیش بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز پەسند ناکەین."
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا- سێنتکۆم، رایگەیاندووە، 6 کەشتیی بازرگانی پابەندی رێنماییەکانی هێزەکانی ئەمریکا بوون و گەڕاونەتەوە بۆ بەندەرەکانی ئێران لە دەریای عومان.
کۆمپانیای شیکردنەوەی گواستنەوەی دەریایی، (کێپلەر) دەڵێت، لانیکەم 9 کەشتیی بازرگانی لە دوای دەستپێکردنی گەمارۆکە بە تەنگەی هورمزدا تێپەڕیون.
ئاژانسی رۆیتەرز دەڵێت 8 کەشتی بە تەنگەی هورمزدا تێپەڕیون کە 3 کەشتیان بەهۆی مامەڵەکردن لەگەڵ ئێران، پێشتر گەمارۆی ئەمریکای لەسەر بووە، بەڵام ئەمجارە ئاراستەیان بەندەرەکانی ئێران نەبووە.
سیزارس کاوشال، شارەزای گواستنەوەی دەریایی لەو بارەیەوە دەڵێت، "ئەگەر ژمارەیەکی زۆر کەشتی هەوڵی تێپەڕین لە تەنگەی بلۆککراوی هورمز بدەن، دەزانی پشکنینیان و لێکۆڵینەوە لەسەریان کاتێکی ئێجگار زۆری پێویستە. ژمارەی ئەو کەشتیانەش کە دەبێ پشکنینەکان بکەن دەبێ زۆر بن."
کۆمپانیای (ویندوارد)ـی بەریتانی تایبەت بە چاودێری جوولەی دەریایی، رۆژی سێشەممە رایگەیاند هاتووچۆ بە تەنگەی هورمزدا سەرەڕای گەمارۆکەی ئەمریکا بە تەواوی نەوەستاوە. کۆمپانیاکە تێبینی رەفتاری نائاسایی کەشتییەکانی کردووە، لەوانە گەڕانەوەی کەشتییەکان، کوژاندنەوەی سیستمی ناسینەوەی ئۆتۆماتیکی و کەمکردنەوەی خێرایی، کە ئاماژەن بۆ ئەوەی کەشتییەکان بەهۆی زیادبوونی مەترسییەکانەوە خەریکی هەڵسەنگاندنەوەن بۆ رێڕەوەکانیان.
پێش هێرشە سەربازییەکانی ئەم دواییەی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، رۆژانە زیاتر لە 100 کەشتی بە تەنگەی هورمزدا تێدەپەڕین. بەپێی داتاکانی گواستنەوە، هاتووچۆی ئێستا بۆ کەمتر لە 10%ی ئەو ئاستە دابەزیوە.
گەمارۆکەی ئەمریکا ئامانجی ئەوەیە رێگری لەو کەشتیانە بکات کە بەرەو بەندەرەکانی ئێران دەچن یان لێیانەوە دێن. ئەم بڕیارە دوای ئەوە هات کە دانوستاندنەکانی ئاشتی نێوان شاندەکانی ئێران و ئەمریکا لە ئیسلام ئابادی پایتەختی پاکستان لە کۆتایی هەفتەی رابردوودا نەیانتوانی بگەنە رێککەوتن.
وێنایەکی زیندووی هاتووچۆی دەریایی تاوەکو 15ی نیسانی 2026
- تێکڕای رۆژانەی پێش جەنگ: 138 کەشتی/رۆژ
- لووتکەی کاتی ئاگربەست (11ی نیسان): 28 کەشتی/رۆژ ، بەپێی Kpler
- رۆژی دەستپێکردنی گەمارۆ (13ی نیسان): 6 تێپەڕبوونی بازرگانی، بەپێی Kpler
- ئەو کەشتییانەی لە ناو کەنداو گیریان خواردووە: 500–700+ کەشتی گەورەتر بەپێیLloyd's
- تێپەڕبوونی بۆ نێو تەنگەکە لە 13ی نیسان: 10 کەشتی
- تێپەڕبوون بۆ دەرەوەی تەنگەکە لە 13ی نیسان: 7 کەشتی
- کەشتییە گەڕێنراوەکان (ڕۆژی یەکەم): 6 کەشتی ، بەپێی ڕاگەیەندراوی سێنتکۆم
- کوژاندنەوەی سیستمی ناسینەوە (13ی نیسان) 156 حاڵەت
تۆماری کەشتییەکان لە دوای دەستپێکردنی گەمارۆی تەنگەی هورمز
میکانیزمی جێبەجێکردنی گەمارۆکە لە چۆنە؟
- کەشتییەکانی ئەمریکا لە کوێ چاوەڕێن ، (تۆڕی دەریای عومان): کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا لە ناو خودی تەنگەکە یان نزیک بەندەرەکانی ئێران نین. تەنگەکە مینڕێژکراوە و وەک (ناوچەی ئمانج)ـی ئێران دادەنرێت. لەبری ئەوە، زیاتر لە 12 کەشتی ئەمریکی لە دەریای عومان و دەریای عەرەب لە ڕۆژهەڵاتی تەنگەەکە چاوەڕێن. فڕۆکە سیخوڕییەکان و ڕادارە دەریاییەکان ئەو کەشتیانە دەستنیشان دەکەن کە لە بەندەرە ئێرانییەکان دەردەچن، شوێنپێیان هەڵدەگرن تا لە تەنگەکە دەردەچن، پاشان کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا لە ئاوە کراوەکاندا رێگرییان لێ دەکەن و لە رێگەی رادیۆی VHFـەوە فەرمانی گەڕانەوەیان پێ دەدەن. وەک واشنتۆن پۆست دەڵێت: "تۆڕی ئێمە دەریای عومانە."
- کەلێنی جێبەجێکردن، بۆچی کەشتییە سزادراوەکان تێدەپەڕن؟: کاژێرە سەرەتاییەکانی گەمارۆکە نیشانی دەدەن کە جێبەجێکردنەکە هەڵبژاردەییە. کەشتییە چینییە سزادراوەکان وەک Rich Starry, Elpis, Murlikishan بەبێ هیچ رێگرییەکی ئەوتۆ تێپەڕیون. خودی زمانی سێنتکۆم دەڵێت تەنیا ئەو کەشتیانە دەگیرێن کە "بەرەو یان لە" بەندەرەکانی ئێرانەوە دێن ئەو کەشتیانەی لە نێوان بەندەرە نائێرانییەکانی کەنداو و شوێنە نائێرانییەکان دەجووڵێن، ئازادانە تێدەپەڕن. ئەو کەشتیانەی رێڕەوی دوورگەی لارکی ئێران (لە ناو ئاوە نیشتمانییەکانی ئێران) بەکاردەهێنن، جۆرێک لە "ناوچەی خۆڵەمێشیی یاسایی"یان دروستکردووە. هەروەها 156 حاڵەتی کوژاندنەوەی AIS لە ڕۆژی 13ی نیسان نیشانی دەدات کە کۆمپانیاکان بە چالاکی هەوڵی خۆدزینەوە دەدەن.
- کێ بڕیار دەدات کە کەشتییەکە "پەیوەندی بە بەندەری ئێرانەوە" هەیە؟: سێنتکۆم فڕۆکەی سیخوڕی، رادار و مێژووی AIS بەکاردەهێنێت بۆ دیاریکردنی دوایین بەندەر کە کەشتییەکە لێی بووە. ئەو کەشتیانەی لە دوورگەی خارگ، بەندەر عەباس، بوشەهر یان تێرمیناڵەکانی تری ئێران باریان کردووە، ئامانجی سەرەکین. بەڵام کەشتییەک کە باری ئێرانی لە بەندەرێکی گواستنەوەی ئیمارات (وەک حەمریە) بار کردبێت، ناڕوونییەکی یاسایی دروست دەکات، وەک کەشتی Peace Gulf نیشانی دا، بە ئازادی تێپەڕی چونکە دوایین بەندەری ڕاگەیەندراوی ئیمارات بوو.
کاردانەوەی وڵاتان
- چین (بە تووندی دژایەتی دەکات): وەزیری دەرەوە گوتی ئەمە "مەترسیدار و نابەرپرسانەیە." چین 40%ی نەوتەکەی لە رێگەی هورمزەوە دابین دەکات. لە هەمان کاتدا گوشار لە ئێران دەکات بگەڕێتەوە بۆ سەر مێزی گفتوگۆ. بەپێی هەواڵگری ئەمریکا، چین ئامادەکاری دەکات بۆ ناردنی سیستەمی بەرگری ئاسمانی بۆ ئێران.
- رووسیا (دژایەتی دەکات): لاڤرۆڤ گەمارۆکەی بە "دەستدرێژی بێ پاساوی ئەمریکا و ئیسرائیل" ناوبرد. رووسیا زۆربەی کارمەندە ئەتۆمییەکانی لە بوشەهر کێشاوەتەوە و پێشنیاری نێوەندگیری دەکات.
- بەریتانیا و فەرەنسا (بێلایەن - بەشداری ناکەن): هەردوو هاوپەیمانەکەی ناتۆ رەتیانکردەوە بەشداری گەمارۆکە بکەن. ماکرۆن و ستارمەر داوای "ئازادی گەشتیاری دەریایی بە بێ مەرج و باج"یان کرد. فەرەنسا و بەریتانیا میوانداری کۆنفرانسێکی پاریس دەکەن بۆ ڕێکخستنی "ئەرکێکی فرەنەتەوەیی تەنها بەرگری" بۆ دوای جەنگ.
- ناتۆ: بەشدارییەکەی رەتکردەوە. ترەمپ بێ ئومێدی قووڵی خۆی دەربڕی. ناتۆ دەڵێت تەنیا سەرنج دەخاتە سەر ئاسایشی دەریایی دوای کۆتایی هاتنی ململانێکان.
- هیندستان (بێلایەنیەکی وریا): داوای هاتووچۆی "بێ بەربەست" دەکات. زیانی زۆری بەرکەوتووە. هێزی دەریایی هیندستان ئۆپەراسیۆنی "Urja Suraksha" ئەنجام دەدات بۆ پاراستنی کەشتییەکانی خۆی لە دەریای عومان، بەڵام ناچێتە ناو گەمارۆکەی ئەمریکا.
- قەتەر (داوای هێورکردنەوە دەکات): هۆشداری دا کە نابێت ئاسایشی تەنگەکە تێکبچێت. هەناردەی گازی LNGی قەتەر (کە 12–14%ی پێویستی ئەوروپا دابین دەکات) بەندە بە تەنگەەکەوە. قەتەر دژی باجەکانی ئێران و گەمارۆکەی ئەمریکاشە.
- ئیسرائیل (پشتیوانی گەمارۆکە دەکات): نەتانیاهو گوتی: "ئێران یاساکانی شکاندووە، ترەمپ بڕیاری گەمارۆی دا و ئێمە پشتگیری ئەم هەڵوێستە توندە دەکەین." ئیسرائیل و ئەمریکا هەماهەنگی دەکەن لە جێبەجێکردنی گەمارۆکەدا.
گەمارۆکە راستەقینەیە، بەڵام بەتووندی جێبەجێ ناکرێت
گرنگترین خاڵ بۆ تێگەیشتن، جیاوازی نێوان قسەکانی ترەمپ (گەمارۆدانی هەموو کەشتییەکان) و جێبەجێکردنی مەیدانیی سێنتکۆمـە. پلانی ئەمریکا ئەوەیە کە ڕێگری لە کەشتییەکان بکات کاتێک دەچنە ناو دەریای عومان دوای ئەوەی لە تەنگەەکە دەردەچن، نەک لە ناو خودی تەنگەکەدا بیانووەستێنن. (تۆڕی ئێمە دەریای عومانە)، ئەمە قسەی بەرپرسێکی ئەمریکییە. کەشتییە جەنگییەکانی ئەمریکا چاوەڕێی ساتێکی گونجاو دەکەن دوای ئەوەی کەشتییەکان لە بەندەرە ئێرانییەکان دەردەچن. لە خودی تەنگەکە دوور دەکەونەوە چونکە ئێران مینڕێژی کردووە.
کەلێنی جێبەجێکردن بەرچاوە. تێپەڕبوون بە تەنگەکەدا هێشتا سنووردارە و تەنها کەشتییە سزادراوەکان و ئەوانەی مەترسی زۆر هەڵدەگرن دەیکەن. حاڵەتی کەشتی Rich Starry نیشانی دەدات کە چۆن کۆمپانیاکان بە کردەیی توانای ئەمریکا تاقیدەکەنەوە. کوشاندنەوەی سیستمی AIS و بەکارهێنانی رێڕەوی دوورگەی لارک نیشانی دەدات کە توانایەکی زۆر بۆ خۆدزینەوە لە گەمارۆکە دروست بووە.
