ئەگەری درێژبوونی ماوەی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران ئاسۆی گەشەی ئابووری جیهان ئەم ساڵ و ساڵی داهاتووش دەخاتە ژێر کاریگەری خۆی. بەدڵنیاییەوە تێنەپەڕینی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمزدا، دەبێتە هۆی گرانی و کەمبوونی خۆراک لە جیهان دا، ئەوە هەرێمی کوردستان و عێراقیش دەگرێتەوە .
رۆژ دوای رۆژ لێکەوتەکانی تێنەپەڕینی کەشتییەکان بە تەنگەی هورمزدا و ناڕوونی دانوستاندنەکان لەسەر جوڵەی بازرگانی لەو تەنگەیەدا وایکردووە نرخەکان هەڵبەز و دابەزێکی گەورە بکەن، ئەگەر لە سەرەتادا کاریگەرییەکەی راستەوخۆ لەسەر نەوت و گاز بووبێت، ئەوا ئێستا هەڕەشەیە لەسەر ئاسایشی خۆراکی جیهان و مەترسی بڵاوبوونەوەی گرانی دروستکردووە، چونکە ئەوەی بە تەنگەی هورمزدا لەم بەشەی جیهانەوە تێپەڕیوە تەنیا نەوت و گازی سرووشتی شلکراوە LPG نەبووە بەڵکو کۆمەڵێک ماددەی خاو و کیمیایی دیکەش گوازراونەتەوە کە رۆڵی سەرەکیان هەیە لە بڕ و بەرهەمە خۆراکییەکان لە جیهان دا، وەک:پەینی کیمیایی، فۆسفات، ئامۆنیا، ترشی گوگرد و هتد.
بەپێی گرووپی بانکی جیهانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گاز، واتە بەرزبوونەوەی بەهای ماددە و کاڵاکانی دیکە. بۆ نموونە لە مانگی ئاداری 2026دا نرخی ئیندێکسی وزە بە رێژەی 41.6٪، نرخی ماددە خۆراکییەکان بە رێژەی 2.7٪، پەینی کیمایی بە رێژەی 26.2٪ بەرزبوونەتەوە، ئەوەش کاریگەری گەورە دەکاتە سەر بڕی بەرهەمی کشتووکاڵی و نرخی ماددە خۆراکییەکان لە ئێستا و مانگەکانی داهاتوودا.
ئەم ناڕوونییەی ئێستا هاتووەتە ئاراوە کاریگەری گەورەی لەسەر نرخی ماددە خۆراکییەکان لە بازاڕەکان و مارکێتە جیاوازەکانی جیهان دادەنێت، چونکە ئەو زیادبوونەی چووەتە سەر ماددە خاوەکان و پەینی کیمیایی وا لە جووتیاران دەکات بەهۆی بەرزی نرخەکانەوە پلانی چاندن کەمبکەنەوە یان بە گرانتر بیفرۆشن.
گرانی و کەمبوونەوەی ماددە خۆراکییەکانیش لێکەوتەی جیاوازی دەبێت بۆ سەر وڵاتان. بۆ نموونە ئەگەر گرانی لە وڵاتانی پێگەیشتوو دروستببێ، ئەوا لە وڵاتانی کەم دەرامەت و تازەپێگەیشتوو دروستببێ ئەوا دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی برسێتی و زیاتربوونی هەژاری.
عێراق و هەرێمی کوردستان لەنێو ریزبەندی 226 ئابووری جیهان دا، پلەی 57مین لە هاوردەکردن و پلەی 39ی لە هەناردەکردن دا گرتووە، واتە ریزبەندی هاوردەکردنەکەی لە پێشترە تاوەکو هەناردەکردن، راستە عێراق لە ریزبەندی پێشەوەی هەناردەکارانی جیهانە، بەڵام ئەمە نیشنادەرێکی دڵخۆشکەر نییە، چونکە 99.7٪ی هەناردەکەی پێکهاتووە لە نەوت و بەرهەمەکانی، کە ئەمەش تاکسەرچاوەیی لە داهاتوو هەناردە نیشان دەدات، ئەوە لە کاتێکدایە کە هەموو جۆرەکانی کاڵا و خزمەتگوزاری تەنانەت بە بەرهەمە نەوتییەکانەوە هاوردە دەکات.
فرەچەشنی هاوردەکردن و تاک بەرهەمی هەناردەکردن وایکردووە کە عێراق بۆ ماددە خۆراکییەکان پشت بە دەرەوە ببەستێت بۆ پڕکردنەوەی پێداویستی نێوخۆ و بەرزبوونەوەی نرخە جیهانییەکان رەنگدانەوەی راستەوخۆی لەنێو بازاڕەکان هەبێت. تەنانەت کاریگەری هەبوو لەسەر سەوزە و میوە لە عەلوەکانی سلێمانی و هەولێریش کە دوو ناوەندی گەورەی دابەشکردنەوەی سەوزە و میوەن بۆ شارەکانی هەرێمی کوردستان و پارێزگاکانی نێوەڕاست و باشووی عێراق.
تەنگەی هورمز و رۆڵی کەنداو لە خۆراکی جیهانی دا
بەردەوامبوونی داخراوی تەنگەی هورمز بە تەنیا نابێتە شۆکی نرخەکانی وزە، بەڵکو دەبێتە شۆکی یەک لە دوای یەک بۆ جیهان، بەتایبەتیش بۆ سیستمی خۆراکی جیهانی و هاتووچۆی کاڵا و ماددە خۆراکییەکان کە کاریگەری گەورەی لەسەر ئاسایشی خۆراک، بەرهەمهێنانی کشتوکاڵ و بازاڕی جیهان دەبێت.
ماکسیمۆ تۆریرۆ، ئابووریناسی رێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی سەر بە نەتەوەیەکگرتووەکان FAU دەڵێت " وڵاتانی کەنداو نزیکەی نیوەی بازرگانی مادەی گۆگرد لە جیهان دابین دەکەن، کە ماددەیەکی سەرەکییە بۆ ترشی گوگرد و پەینە کیمیاییەکان و فۆسفات کە بەرهەمهێنانی خۆراک و بەرهەمە کشتووکاڵییەکان پشتی پێدەبەستێت".
ئەم تەنگەیە بەتێکرایی ئەمساڵ لە رۆژانی پێش جەنگ دا 84 کەشتی، لە ماوەی رۆژانی جەنگ 5 کەشتی و لە ماوەی ئاگربەستیش 7 کەشتی پیدا تێپەڕیوە، واتە هێشتا ژمارەی ئەو کەشتیانەی نەوت وگاز، کاڵا و ماددە جیاوازەکانی گواستووەتەوە بەراورد بە پێش رۆژانی جەنگ بە رێژەی 92٪ کەمیکردووە. هەروەها رۆژی 20ی ئەم مانگە تەنیا دوو کەشتی بە تەنگەکەدا تێپەڕیون.
وڵاتانی کەنداو لە پێش ئەم جەنگەوە زیاتر بە وڵاتانی بەرهەمهێنەر و هەناردەکاری نەوت و گاز بۆ دەرەوە دەناسران Oil State، بەڵام داخستنی تەنگەی هورمز رۆڵی وڵاتانی کەنداوی لە ئابووری و ئاسایشی خۆراکی جیهان دا بەشێوەیەک دەرخست کە جیهان و ئامانجەکانی جەنگیش بەرەو ئاسایبوونەی رەوشی تەنگەی هورمز بگۆڕێت، چونکە هەمەچەشنی ئەم وڵاتانە و ناوەندبوونیان لە بازاڕی دابینکردنی ماددەی خاو و بەرهەمە نەوتییەکان دا لەگەڵ نەوت و گازدا، هۆکاری سەرەکییە و کارگە و پیشەسازییە جیاوازەکان لە ئاسیا و ئەورووپا تاوەکو تورکیا پشتی پێدەبەستن.
لاوازییەکی دیکەی عێراق
بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندیی عێراق CBI ساڵانە عێراق نزیکەی هێندەی بەهای ئەو نەوتەی هەناردەی کردووە، کاڵا و کەلوپەل و ماددە خۆراکییەکانی هاوردە کردووە. بۆ نموونە لە 2023دا بە بەهای 115.9 ملیار دۆلار هەناردەی هەبووە، لە بەرامبەردا 95.5 ملیار دۆلار هاوردەی هەبووە.
بەرز و نرمی هەناردەکردن و هاوردەکردن تاوەکو رادەیەک رەنگدانەوەی یەکترییە، چونکە ئەو ساڵەی داهاتی نەوت کەم بووبێت، بڕی هاوردەکردنی کاڵا لەلایەن عێراقەوە کەمبووە. بۆ نموونە لە 2024 دا بەهای کۆی هەناردەکراو 96 ملیار دۆلار بووە، لە بەرامبەردا هاوردەکردنیش 85 ملیار دۆلار بووە. هەروەها، ساڵانی 2015 و 2020 بەهەمان شێوە رەنگدانەوەی هەبووە.
لەنیو ئەو 1001 کاڵایەی ساڵانە عێراق لە دەرەوە هاوردەی دەکات، ماددە خۆراکییەکان لە دوای ئۆتۆمبیل و کاڵا ئەلیکترۆنییەکان بەپلەی سێیەم دێت. بۆ نموونە لە 2024دا بە بەهای 1.64 ملیار دۆلار برنجی هاوردەکردووە، ئاردی سپی بە بەهای 456 ملیۆن دۆلار، گەنم بە بەهای 265 ملیۆن دۆلار و چا بە بەهای 237 ملیۆن دۆلار.
ساڵانی 2025 و 2026 بانکی ناوەندیی عێراق داتاکانی بڵاونەکردووەتەوە لەسەر بنەمای گرووپی بانکی جیهانی وەرگیراوە و 2026 خەمڵینراوە.
نرخە جیهانییەکان و رەنگدانەوەی لە هەولێر و سلێمانی
لە 1960ەوە مانگانە گرووپی بانکی جیهانی World Bank راپۆرتی مانگانەی نرخی هەموو ماددە خۆراکییەکان و کاڵا و ماددە سەرەکییەکان لە جیهان بڵاودەکاتەوە و لە راپۆرتی نیسانی 2026دا ئاماژەی بە بەرزبوونەوەی هەموو ئیندێکسەکان کردووە بۆ هەموو جۆرەکانی وزە (نەوتی خاوی برێنت و تەکساس، گازی سرووشتی ئەورووپا و ئەمریکا، گازی سرووشتی و LPG)، ماددە خۆراکییەکان (گەنم، برنج، شەکر، پرتەقاڵ و مۆز، گۆشتی بەرخ، مریشک و مانگا)، پەینی کیمیایی، بەرهەمە کانزاییەکان بەرزبووەتەوە، لە بەرامبەردا تاکە ئیندێکسی خواردنەوە گازییەکان و شلەمەنی (قاوەی ئەرەبیکا، چا، کاکاو) دابەزیوە.
بەپێی راپۆرتەکەی بانکی جیهانی وزە لە مانگی ئاداردا بە بەراورد بە شوباتی 2026 ، هەموو جۆرەکانی وزە بە رێژەی 41.6٪ و بەرهەمەکانی دیکەی دەرەوەی وزە بە رێژەی 2.53٪، کشتووکاڵ 1.49٪ و ماددەی خاو 0.01٪ و پەینی کیمیایی 26.2٪ و کاڵاکان 1.38٪ بەرزبووەتەوە، بەڵام بەرهەمە گازی و شلەمەنییە جیاوازەکان بە رێژەی -1.52٪ دابەزیون.
بەرزبوونەوەی ماددە خۆراکییەکان وەکو سەوزە و میوە لە مانگی ئادار 2026 لە عێراق و هەرێمی کوردستان هەبووە، بەشێوەیەک بەپێی نرخەکانی عەلوەکانی سلێمانی و هەولێر بۆ نزیکەی 71 بەرهەمی نێوخۆی و هاوردە نرخەکان گۆڕانی بەسەردا هاتووە و ئاراستەی هەندێک بەرهەم وەکو تەماتە، مۆز، شووتی، خەیار، بیبەری توون، ترۆزی و سێۆی سەوز لە هەولێر بە رێژەی 50٪ بۆ 18٪ بەرزبووەتەوە. لە بەرامبەردا لالەنگی، باینجان، فاسۆلیای تەڕ بە رێژەی 17٪ بۆ 51٪ دابەزیوە.
لە سلێمانی بەهەمان شێوەی سلێمانی نرخی تەماتە، خەیار، بیبەری شیرین و توون، ترۆزی و سێو بە رێژەی 4٪ تاوەکو 78٪ بەرز و نزمی لە ماوەی مانگی ئادار بە بەراورد بە مانگی شوبات 2026 بەخۆوە بینیوە، لە بەرامبەردا لالەنگی، باینجان و فاسۆلیای تەڕ بە رێژەی 18٪ بۆ 51٪ دابەزیوە.
ئەم گۆڕانکارییانەش رەنگدانەوەی ئەو گۆڕانکاریەن کە لە نرخە جیهانییەکان هاتوونەتە ئاراوە، سەرەڕای دیوی دووەمی کە خواست و خستنەڕوو لە بازاڕەکان دا و هیشتاش ئەو شۆکەی کەمبوونەوەی ماددە خاوەکانی کارگە و کشتووکاڵی جیهان رووینەداوە.
تێبینی نرخەکان بۆ 71 بەرهەمی نێوخۆ و هاوردەکراو بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەی بەخۆوە بینیوە، لێرەدا تەنیا بەرهەمە سەرەکییەکانی رۆژانە خراونەتەڕوو.
ئەم رەوشە نوێیەی تەنگەی هورمز بە هەردوو دیوی هاوردەکردن و هەناردەکردن کاریگەری گەورەی لەسەر عێراق و هەرێمی کوردستان هەیە، چونکە جگە لەوەی 80٪ی هەناردەی نەوتەکەی تاوەکو ئێستا لەدەستداوە و بەدیلی هەناردەکردنی یەک لەسەر حەوتی ئەو بڕە پێش جەنگ هەناردەی دەکرد. لەهەمان کاتیشدا هاوردەکردنی کاڵاکانی لەو رێگەیەوە لەدەستداوە و لێی گران بووە، بەتایبەتیش بەرهەم و ماددە خۆراکییەکان کە لە بازاڕدا رۆژ بە رۆژ نرخەکان روو لە هەڵکشانن.
نامە گۆڕینەوە و دانوستاندنەکانی ئەمریکا و ئێران بە نێوبژیوانی وڵاتان لە رۆژانی داهاتوودا هێندەی فۆکووسی لەسەر ئەو رەوشەی تەنگەی هورمزە هێندە پرسەکانی دیکە نییە. وەک کوردیش دەڵێ هەموو رێگەکان دەچنەوە بانە، بەڵام ئێستا هەموو رێگەکان دەچنەوە تەنگەی هورمز، راستە رەوشی تێپەڕینی کەشتییەکان ناگەڕێتەوە پێش جەنگ، بەڵام دەسەڵاتی ئێران بەسەر ئەم تەنگەیەدا چۆن دەبێت لە داهاتوودا زۆر گرنگە، چونکە تەنیا نەوت و گاز ناگوازێتەوە بەڵکو یەک لەسەر سێی ئەو پەینە کیمیاییەی بۆ بەرهەمهێنانی خۆراک لە جیهان بەکاردێت، لە تەنگەی هورمزەوە دەگوازرێتەوە و ئەو بەرهەم و کاڵایانەی لەوبەرەی جیهانەوە بەرهەمدێت پێیدا دێتەوە بۆ وڵاتانی بەکاربەر.
لاوازییەکانی عێراق رۆژ بە رۆژ زیاتر دەردەکەون، لەوانەش نەوبوونی جێگرەوەی رێگەی هەناردەکردنی نەوتەکەی و کەمبوونی داهاتی، ئەوەش هەڕەشەی گەورە لەسەر زیادبوونی رێژەی هەژاری و کەمبوونەوەی دەرفەتی کار بەهۆی راگرتنی پڕۆژەکان دەهێنێتە ئاراوە و هەڵئاوسان و زیادبوونی نرخی کاڵا و ماددە جیاوازەکان و بەرهەمە خۆراکییەکان زیاتر بەرز دەکاتەوە.
ئاگربەستە دوو هەفتەییەکەی ئەمریکا و ئێران ( کە ئێستا بۆ کاتێکی نادیار درێژکراوەتەوە) بۆ راگرتنی شەڕ وایکرد نرخەکان تۆزێک روو لە دابەزین بێت، سەرهەڵدانەوە و درێژەکیشانی ئەم ناڕوونییەی ئیستا لە تەنگەی هورمز گرانی و کەمبوونەوەی خۆراک لە جیهان بەدوای خۆیدا دەهینێت و وڵاتانی بەکاربەر و هاوردەکار زیاتر بەدەست بەرزبوونەوەی نرخەکان و کەمبوونەوەی بڕەکەیەوە دەناڵێنن.
