رەنگە خوێنەر بە بینینی ئەم ناونیشانە رابچڵەکێت و بپرسێت: چۆن دەبێت پۆستێک کە دوای رووخانی بەعس وەک "پشکی کورد" و هێمایەک بۆ هاوبەشیی نەتەوەی دووەم لە عێراق جێگیر بووە، داوای گێڕانەوەی بکەین بۆ عەرەب؟ بەتایبەت کە مێژووی ئێمە لەگەڵ سەرۆککۆمارە عەرەبەکان دا، تەنیا وێنەی سەرکوتکردن، ئەنفال و کوشتوبڕی لە یادەوەرییماندا نەخشاندووە، بەڵام تکایە کەمێک بوەستن و بە وردی لەم واقیعە تاڵە بڕوانن تاوەکو بزانن بۆچی وادەڵێم.
لە عێراقی پاش 2003، سەرۆککۆمار بەپێی مادەی 67ی دەستوور پارێزەری دەستوورە، "هەوڵدەدات بۆ پابەندبوون بە دەستوور". زۆربەی کێشەکانی هەرێمی کوردستان و بەغداش، رێک لە پابەندنەبوون بە دەستوورەوە سەرچاوە دەگرن. لایەنی بەهێز و دەسەڵاتدار لە بەغدا، نەک هەر دەستووری جێبەجێنەکردووە، بەڵکو زۆرجار بە ئاشکرا دژی دەقەکان وەستاوەتەوە. رەنگە بڵێن بەغداش هەمان تۆمەت ئاراستەی هەولێر دەکات، بەڵام بێگومان بەرپرسیاری یەکەم لایەنی بەهێزە؛ چونکە ئەوە دەسەڵاتی عێراقە کلیلەکانی جێبەجێکردنی لەدەستە و کاتێک نایکات، لایەنی بەرامبەر ناچاری پەرچەکردار دەکات. لێرەدا جێگەی خۆیەتی بپرسین: چوار سەرۆککۆماری کورد لە بەغدا، چ کاریگەرییەکیان لەسەر پاراستنی مافە دەستوورییەکانی کورد هەبووە؟
سەرۆک بارزانی لە بەرگی شەشەمی کتێبی (بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی کورد) و رەوانشاد نەوشیروان مستەفا لە کتێبی (بیرەوەرییەکانم لەدوای ساڵی 1991)، زۆر بە تێر و تەسەلی باسی ئەو رۆژانەیان کردووە، کە لە بەغدا لە کۆبوونەوەکانی تایبەت بە نووسینەوەی دەستوور چی گوزەراوە، ئەوکات تێدەگەی، کە شیعەی حوکمڕان قەت لەگەڵ بەشێک لەو مافانە نەبوونە، کە تایبەت بە هەرێمی کوردستان لە دەستووردا هاتوون، بەڵام بارودۆخی ئەوکات، کە تازە هاتبوونە حوکم و یاخیبوون و بەرەنگارییەکانی سوننە، یەکگرتوویی و یەکهەڵوێستیی هێزە کوردستانییەکان ناچاری کردبوون بە هەندێ لەو مافانە رازی بن، بۆیە لەگەڵ قایمکردنی پێگەی خۆیان، چاویان لەو مادە و بڕگانە پۆشی کە هەرێمی کوردستان بە مافی خۆی دەزانین.
گرنگترین ئەو مادە دەستوورییەی کە هەرێمی کوردستان بە مافی خۆی دەزانێت و داوای جێبەجێکردنی دەکات، مادەی 140ی دەستووری هەمیشەیی عێراقە، ئەو مادەیە کە بۆ کورد پرسێکی چارەنووسسازە، بڕیاربوو لە ماوەی دوو ساڵدا ناوچەکان ئاسایی بکرێنەوە و سەرژمێری و راپرسییان تێدا بکرێت، کە ئایا هاونیشتمانیانی ئەو ناوچانە دەیانەوێ سەر بە هەرێمی کوردستان بن، یان حکومەتی عێراق، ئێمە چوار سەرۆککۆماری کوردمان بەڕێکرد، کەچی نەک هەر مادەکە جێبەجێنەکرا، بەڵکو کار گەیشتە ئەوەی سیاسییەکانی عێراق بە ئاشکرا بڵێن "ئەم مادەیە مردووە". ناوی یەک سەرۆککۆماری کوردم پێبڵێن کە پڕۆژە یاسا، یان گوشارێکی سیاسیی راستەقینەی بۆ جێبەجێکردنی ئەم ماددەیە کردبێت. تەنانەت نووری مالیکی کە خۆی سەرۆکوەزیران بوو، بە راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ ئاماژەی بەوە داوە، سەرۆککۆمار کە کورد بووە، هیچ هەنگاوێکی بۆ جێبەجێکردنی مادەی 140 نەناوە.
ئەم مادەیە نەک هەر جێبەجێنەکرا، بەڵکو پرۆسەی "تەعریب" لە کەرکووک و ناوچەکانی دیکە، لە سەردەمی دەسەڵاتی سەرۆککۆمارەکانی کورددا، بەتایبەتی دوای 16ی ئۆکتۆبەری 2017، رەهەندێکی مەترسیدارتری لە پێش ساڵی 2003 وەرگرت.
یەکێکی دیکە لەو بابەتانەی کە شایستە دەستوورییەکانی پێنەدراوەو بووەتە کێشەیەکی هەڵپەسێردراو و بەردەوامی نێوان هەولێر و بەغدا، پرسی پێشمەرگەیە. پێشمەرگە بە بڕیاری بەغدا دروست نەبووە، بەڵکو بەرهەمی خوێن و قوربانیی گەلێکە دژی جەور و ستەمی بەغدا بەرانبەر بە کورد بە درێژایی مێژووی دەیان ساڵ. لە دەستووردا وەک بەشێک لە سیستەمی بەرگریی عێراق ناسێندراوە، بەڵام لە واقیعدا حکومەتەکانی عێراق نە بودجە، نە مووچە و نە چەک و تفاقیان پێنەداوە. لە شەڕی دڕندەترین رێکخراوی تیرۆریستی (داعش)، پێشمەرگە بەبێ ئەوەی یەک مەخزەنە فیشەکی بەغدای بۆبێت بەرگریی کرد؛ نەک هەر ئەوە، بەغدا رێگریشی کرد لەوەی هاوپەیمانان چەکی قورس بدەنە پێشمەرگە، کاتێک پێویستی بە رەزامەندی ئەوان دەبوو. سەرۆککۆمارەکانی کورد کە زۆربەیان رۆژگارێک خۆیان پێشمەرگە بوون، هیچ هەنگاوێکی کردەییان بۆ ئەم هێزە نەنا، رەنگە جار جار لێرە و لەوێ قسەیەکیان لەبارەوە کردبێ، بەڵام بێگومان "کردار شەرتە".
پرسێکی دیار و گەورەی دیکەی نێوان هەولێر و بەغدا پرسی نەوت و گازە، بە درێژایی حوکمڕانی لە عێراق، نەوت ئاگری شەڕەکانی عێراقی دژ بە کورد و وڵاتانی دراوسێی پێ خۆشکراوە، هەموو گەلی عێراق چاوەڕێبوو، دوای رووخانی بەعس، ئیدی ئەو سامانە سرووشتییە گیان بخاتەوە بەر کۆمەڵگەی عێراقی و ئاوەدانی و خۆشگوزەرانی جێگای برسێتی و وێرانی بگرێتەوە، دەستووری عێراق بەگشتی باسی لە بەڕێوەبردنی سامانی سرووشتی کردووەو خەسڵەتێکی سەرەکی دەستووریش ئەوەیە، ئەو مادە و بڕگانە، بۆ رێکخستن و روونکردنەوە و وردکردنەوەیان پێویستیان بە دەرچوونی یاسای تایبەتمەندە. لە ساڵی 2007 پڕۆژەیاسایەکی نەوت و گاز ئامادەکرا، کە لە 43 مادە پێکهاتبوو، بەڵام لە پەرلەمان پەسەند نەکرا و خرایە سەر رەفە و تۆزی لێ نیشت. دواتر لە ساڵى 2011 پڕۆژەیاسایەکى دیکەی ئەو بوارە لە پەرلەمانى عێراق گەڵاڵە کراو لە 49 مادە پێکهاتبوو، کەچی هەر تاوتوێش نەکرا. ئەم بۆشاییە یاساییە بووەتە چەکێک بۆ برسیکردنی خەڵکی کوردستان. لە هەموو ئەو ساڵانەدا، سەرۆککۆمارەکان تەنانەت وەک پێشنیازیش ئاوڕیان لەم بابەتە نەدایەوە و کێشەکانیش لەنێوان هەولێر و بەغدا لەسەر ئەم دۆسیەیە زیاتر بووەو تاوەکو ئێستاش بەردەوامە.
کێشەیەکی دیکەی نێوان هەردوو پایتەخت، پرسی بودجە و مووچەیە، کە ئەوە بەرهەمی ئەم حوکمڕانییەی عێراقی دوای ساڵی 2003یە و کاریگەری گەورەی خستووەتە سەر ژیانی خەڵک و بازاڕ و ئابووریی کوردستان، ساڵی 2014، پێش ئەوەی هەرێمی کوردستان نەوت هەناردە بکات، تەنیا بە بیانووی دەستپێکردنی پڕۆسەی دەرهێنان، بودجەی هەرێمی کوردستان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بڕدرا. دواتر داعش هات و هەرێمی کوردستان بووە پەناگەی سەدان هەزار ئاوارە، کەچی بەغدا ئامادە نەبوو موویەک لە هەڵوێستە دووژمنکارانەکەی بجوڵێنێت. مووچە کرایە بارمتەی سیاسی و تائێستاش ئازاد نەبووە. رەنگە قەت رۆژێک بە خەیاڵی کەسێکدا نەهاتبێ، کە حکومەتی وڵاتێک، مووچەی فەرمانبەرانی خۆی ببڕێت لەبەر هەڵوێستی سیاسی. لێرەدا دەبێت بپرسین: سەرۆککۆمارەکان لەو هەموو قەیرانە داراییانەدا چیان کرد؟
ئەو کارانەی رابردوو بە بڕیار و فەرمی لە دژی ئابووریی کوردستان کراون، بە نافەرمی و لە ژێر ناوی جیا جیاش کار کراوە، بۆ ئەوەی هەرێمی کوردستان لە پیشکەوتن رابگرن و بیگەڕێننەوە دواوە، چەند ساڵێکە ژێرخانی ئابووریی هەرێمی کوردستان لە ناوخۆی عێراقەوە بە درۆن بۆردوومان دەکرێت. حکومەتی عێراق یان ناتوانێت بەر بەو گرووپانە بگرێت، یان کارەکەی بە دڵە و بەدەستی نییە. لەولاوە سەرۆککۆمار کە بەپێی دەستوور هێمای سەروەریی وڵاتە، لە بەیاننامەیەکی شەرمنانە زیاتر چی پێکراوە؟
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم هەموو کێشە چارەسەرنەکراوانە و ئەو ململانێ بێمانا و بێزارکەرەی پارتی و یەکێتی لەسەر ئەم پۆستە دەیکەن، پێموایە کاتی ئەوە هاتووە کورد واز لەم ناونیشانە تەشریفاتییە بهێنێت و بیداتەوە بە عەرەب. باشترە کورد لە کاتی پێکهێنانی حکومەتدا، لەبری شەڕی پۆست، "رێککەوتنی نووسراو و گەرەنتیکراو" بۆ مافە دەستوورییەکانی وەربگرێت. بۆ هاوسەنگییەکەش، بە رای من کورد پۆستی سەرۆکی پەرلەمان وەربگرێت (هەرچەندە لەوێشدا گەشبین نیم)، بەڵام لانیکەم با چیتر بەناو "پارێزەری دەستوور"ێک نەبین، کە تەنیا بۆ لێدانی کوردستان بەکاردەهێنرێت.