دوو مانگ جەنگ چی بەسەر ژیانی ئێرانییەکان هێناوە؟

ئەم رۆژانە زیاتر لە هەر سەردەمێکی دیکە، هاووڵاتیانی ئێران لە کاتی کڕینی پێداویستییە رۆژانەییەکانیان دا لە رەفەی مارکێتەکان رادەمێنن. بۆ کڕینی هەموو شتێک دەبێ حیساب و کیتابی گیرفانیان بکەن. یەک کیلۆ رۆنی چێشتلێنان. یەک دەستە هێلکە. فەردەیەک برنج. دواتر دەبێت بڕیار بدەن کامەیان بکڕن و کامەیان بگەڕێننەوە سەر رەفەکە. لە راستی دا، ئەمە دیمەنی سەرەکی و دیاری ئێرانە لە شەست و پێنجەمین رۆژی شەڕدا. لە ئاداری 2025 تاوەکو ئاداری 2026، نرخی نان و دانەوێڵە بە رێژەی 140% بەرزبووەتەوە، نرخی گۆشتی سوور و پەلەوەر بە رێژەی 135%، نرخی رۆن و چەورییەکان بە رێژەی 219%، نرخی شیرەمەنییەکان، هێلکە بە رێژەی 116.8% بەرزبووەتەوە. ئەمانە ئامارە فەرمییەکانی ناوەندی ئاماری ئێرانن، کە ئەو 12 مانگە دەگرێتەوە کە بە یەکەم مانگی شەڕ کۆتاییان هاتووە. ئەم ئامارانە تەنیا سەرەتان، لەبەرئەوەی لەوکاتە بەدواوە نرخەکان یەکجار زۆرتر گران بوون. 

خۆراک و دەرمان، ئۆتۆمبێل، ئامێرە کارەباییەکان و بەرهەمە پترۆکیمیاییەکان، هەموویان لەم هەفتەیەدا بەراورد بە هەفتەی پێشوو گرانتر بوون. بەهای تمەن، گەیشتە نزمترین ئاستی مێژوویی کە 190 هەزار تمەن بەرامبەر بە یەک دۆلارە لە بازاڕی تاران دا. 12 مانگ لەمەوبەر، بەهاکەی نزیکەی 80 هەزار تمەن بوو. تمەن لە ماوەی ساڵێک دا زیاتر لە نیوەی بەهاکەی لەدەستداوە.

لە بەرامبەردا، حکومەت کەمترین مووچەی مانگانەی بە رێژەی 60% بۆ ساڵی نوێی هەتاوی زیاد کرد. کەمترین مووچەی مانگانە لە ئێران ئێستا کەمترە لە 17 ملیۆن تمەن کە یەکسانە بە تەنیا 92 دۆلار. حکومەت پاڵپشتی نرخی خۆراک و پێداویستییە سەرەکییەکان دەکات کە بڕەکەی کەمترە لە 10 دۆلار بۆ مانگێک بۆ ئەوەی بۆ سەر داهاتی هاووڵاتیان گرانتر نەبن.  

جەنگ بە دەگمەن وەک یەک گورز دێت. بەڵکو وەک زنجیرەیەک گوشاری کەڵەکەبوو دێت، کە هەر یەکێکیان بە جیا دەکرێت کۆنترۆڵ بکرێت، بەڵام پێکەوە کارەساتبارن.  کاتێک هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ی شوبات دا بۆ سەر ئێران دەستیان پێکرد، ئابووری ئێران پێشتریش زۆر لاواز ببوو، نەک بەهۆی شەڕەکەوە، بەڵکو بەهۆی ئەو 10 ساڵەی پێش شەڕ. داهاتی نیشتمانی بۆ هەر کەسێک لە نزیکەی 8,000 دۆلار لە ساڵی 2012 ەوە بۆ 5,000 دۆلار لە ساڵی 2024 دابەزیبوو. 

بەپێی ئامارەکانی بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان  UNDP، زیانە فیزیکییەکانی هەزاران هێرشی ئاسمانی بووەتە هۆی ئاوارەبوونی بەرفراوان. زیاتر لە 23,000 کارگە و کۆمپانیا لێدراون. غوڵامحوسێن محەممەدی، جێگری وەزیری کار و کاروباری کۆمەڵایەتی ئێران دەڵێت، ئەمە بووەتە هۆی لەدەستدانی یەک ملیۆن هەلی کار بە شێوازی راستەوخۆ، بە شێوازی ناڕاستەوخۆش ملیۆنێکی دیکەی بێکار کردووە. ئامارە فەرمییەکان بەرزبوونەوەیەکی بەرچاو لە ژمارەی داواکارییەکانی بیمەی بێکاری ئاشکرا دەکەن. 147,000 داواکاری لە دوو مانگی رابردوودا، کە نزیکەی سێ هێندەی ساڵی رابردووە.

کارە لەدەستچووەکان هەموو کەرتەکانی گرتووەتەوە. لە نێوان سوپای بێکارە نوێیەکاندا، کرێکارانی پاڵاوگەکان، کارگەکانی دروستکردنی قوماش، شۆفێرانی بارهەڵگر، کارمەندانی فڕۆکەوانی و رۆژنامەڤانان هەن. شرۆڤەکارێکی داتا بە ناوی جەعفەر بە میدیایەکی نێوخۆیی گوتووە کە کۆمپانیاکەی بە تەواوی داخراوە. جەعفەر دەڵێت، "ئێستا بیر لەوە دەکەمەوە وەک شۆفێری تاکسی ئۆنلاین کاربکەم تەنیا بۆ ئەوەی بژیم. کرێی خانوو و قەرزم لەسەرە و هیچ بیرۆکەیەکم نییە چی روودەدات". سوهەیلا، کە بەڕێوەبەری کارمەندانی فڕۆکەوانییە، بەیانی 28ی شوباتی وەبیر دێتەوە. ئەو دەڵێت "خەریکبوو خۆم ساز دەکرد بۆ گەشتێکی ئاسمانی، بەڵام کارمەندێکم تەلەفۆنی بۆ کردم و گوتی هەموو شتێک هەڵوەشاوەتەوە."

بە گوتەی هادی کەحاڵزادە، شرۆڤەکار لە پەیمانگەی کوینسی، قورسترین بار دەکەوێتە سەر شانی کرێکارانی نافەرمی و کرێکارانی خاوەن کارامەیی نزم و مامناوەند لە کەرتی حکومی دا، کە کەمترین پارێزگاری و کەمترین کاریگەریی سیاسییان هەیە. پەککەوتنی کەشتیوانی و لاوازبوونی هاوردەکاری، 50%ی هەلی کارەکانی ئێرانی خستووەتە مەترسییەوە و 5%ی دیکەی دانیشتووانی پاڵناوە بەرەو هەژاری. UNDP  پێشبینی دەکات کە بەهۆی جەنگەوە نزیکەی 4.1 ملیۆن کەسی دیکە لە ئێران بکەونە ژێر هێڵی هەژارییەوە.

لە سەرووی لەدەستدانی هەلی کارەکانەوە، قەیرانێک هەیە کە لە سەردەمی دیجیتاڵیدا وێنەی نەبووە. پچڕانی نزیکەی تەواوەتی ئینتەرنێت کە ئێستا 65 رۆژی بەردەوامی بەسەردا تێپەڕیوە.