هەمووان هەوڵی دەربازبوون لە تەنگەی هورمز دەدەن

ئەو قۆناخەی لە دوای جەنگی 39 رۆژەی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران هاتووەتە ئاراوە، دەتوانین بڵێین قۆناخی گۆڕینی نەخشەی وزەیە لە رووی گواستنەوەی نەوت و پشت بەستن بە گواستنەوەی نەوت بە بۆری و فرەچەشنکردنی دەرچەکانی بەستنەوەی بەرهەمهێنەر بە بەکارهێنەرەوە.

پرۆژەی جیاواز وەک بەدیلی تەنگەی هورمز باسدەکرێت، وەکو دروستکردنی رێڕەوی نوێ و بەستنەوەی کەنداوی عەرەبی بە دەریای هیندستان و دەریای سوور بەبێ تەنگەی هورمز، بەڵام ماوە و تێچووی پرۆژەیەکی لەو شێوەیە دەیان ساڵ و دەیان ملیار دۆلارە.  بۆ نموونە بنیاتنانی کەناڵ یان رێڕەوی ئاوی، تێچووەکەی 60 بۆ 100 ملیار دۆلارە، لەگەڵ 10 بۆ 15 ساڵدا، لە بەرامبەردا راکێشانی بۆری هاوتەریب، وەکو ئەوەی پیترۆلاینی سعودیە، یان حەبشان – فوجەیرەی ئیمارات، تێچووەکەی نزیکەی 10 بۆ 15 ملیار دۆلارەو ماوەکەی 4 بۆ 6 ساڵ دەخایەنێت. 

بۆری پیترۆلاینی سعودیە لە ساڵی  1981 دا بەدرێژایی 1200 کیلۆمەتر بۆ بەندەری یانبوو لە دەریای سوور، دەست بەدروستکردنی کرا. لە سەرەتای جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، رۆژانە 1.9 ملیۆن بەرمیل نەوتی گواستووەتەوەو ئێستا توانای گواستنەوەی نەوتی لەم رێگەیەوە، کە پێویستی بە تەنگەی هورمز نییە، گەیشتووەتە 5.9 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا و پلانی راکێشانی بۆرییەکی هاوتەریبی هەیە بۆ بەرزکردنەوەی توانای هەناردەکردن.

ئەگەر ساڵانی هەشتاکان سعودیە بەهۆی جەنگی عێراق لەگەڵ ئێران دا و بەئامانجگرتنی کەشتییەکان پەنای بۆ بنیاتنانی بۆری پیترۆلاین بردبێت، ئەوا ئێستا جارێکی دیکە بەهۆی جەنگەوە لەگەڵ ئێران، هەمووان پەنا بۆ وەبەرهێنان لەرێگەی وشکانی و هەوڵی دەربازبوون لە تەنگەی هورمز دەدەن. 

ئیماراتیش لە سەرەتاوە پەنای بردە بەر بەندەری فوجەیرە و وایکرد بڕی هەناردەکردنی سفر نەبێتەوە و پەرەبدات بە جێگرەوەی تەنگەی هورمز بۆ هەناردەکردنی نەوتەکەی. هەربۆیەش بەمدواییانە ئیمارات هێندەی هەوڵی بەرزکردنەوەی توانای بەرهەمهێنانی داوە، هێندە نرخی نەوتی بەلاوە گرنگ نەبووە، هەربۆیەش جگە لە قوڵبوونەوەی ناکۆکییەکانی لەگەڵ سعودیەدا، لەوانەیە پاڵنەری سەرەکی کشانەوەی لە ئۆپێک و ئۆپێک پڵەس، بۆ دەربازبوون بێت لەو کۆت و بەندەی بۆ بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوتەکەی لەلایەن سعودیە و رووسیاوە دادەنرا. 

هەروەها باس لە پرۆژەی جیاواز بۆ راکێشانی بۆری، یان فراوانکردنی بۆری حەبشان- فوجەیرە دەکرێت. وەکو پرۆژەی جەبەل زەنە – فوجەیرە، کە ئەمەش دووەم پرۆژەی ستراتیژی کۆمپانیای نەوتی نیشتمانی ئەبوزەبی Adnoc ئەدنۆکە، کە بە دووەم هەوڵی ئیمارات بۆ رزگاربوون لە تەنگەی هورمز و گواستنەوەی نەوت بۆ بازاڕەکانی جیهان دادەنرێت. 

ئەگەر قەتەر و کوێت بۆ دەربازبوون لە ناروونی دۆخی تەنگەی هورمز لەرووی جوگرافییەوە لاواز بن، ئەوا عێراق بە جێبەجێکردنی پرۆژەی بەسرە – حەدیسە، دەتوانی ئەو لاوازیانە تێپەڕێنێت، چونکە ئەم پرۆژەیە دەبێتە هۆی هەمەچەشنکردنی رێگاکانی هەناردەکردنی نەوت و تەنانەت بەرزکردنەوەی بڕەکەی بۆ زیاتر لەو بڕەی پێش داخستنی تەنگەی هورمز بۆ ئاسیا، ئەورووپا و ئەمریکای هەناردە دەکرد.  

لەکۆتاییدا ئەوەی داخستنی تەنگەی هورمز بۆ عێراقی کرد جیاوازە لە وڵاتانی کەنداو، لەرووی هەمەچەشنکردنی دەرچەکانی هەناردەکردنی نەوتەکەی و لە رووی ستراتیژییەوە، زۆر گەورەترە لەو ئاڵنگارییە کاتیانەی بۆ پارەی تەرخانکراوی پرۆژەکە دروستبکرێت، چونکە پرۆژەی بەسرە – حەدیسە دەتوانێ ژێرخانی وزە لە باشوور – نێوەڕاست – بە هەرێمی کوردستان ببەستێتەوە، هەناردەی نەوتەکەی لە رێگەی تورکیا – سووریا – ئوردن بە هەموو جیهان بفرۆشێت، لەسەرووی هەمووشیانەوە لە دانوستاندن چ بۆ رێککەوتنی هەناردەکردن، یان فرۆشتنی نەوت بێت، دەستی کراوەبێت.