بوونێکی بێ دەسەڵات

ململانێیەکان لەسەر ناسنامە، ئینتیما و بەشداریی سیاسی لە سەدەی 21 دا چی دیکە تەنیا لە رێگەی هێزی ئاشکراوە یەکلایی ناکرێنەوە. بەڵکو ئێستا زۆرتر لە رێگەی شێوازە ئاڵۆزەکانی بەرێوەبردنەوە جێبەجێدەکرێن. ئەوانەش کۆمەڵێک ستراتیژین کە تێکەڵەیەک لە تواندنەوە، بوون و کۆنترۆڵکردنی داواکارییە سیاسییەکان لەخۆدەگرن. ئێستا دانپێدانان و کۆنترۆڵکردن چیدیکە دوو چەمکی دژبەیەک نین، بەڵکو تەواوکەری یەکدین.

گۆڕانکارییەکی هاوشێوە لە مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی کورد دەبینرێت. لەکاتێکدا سەرکوتکردن، دادگاییکردن و زیندانیکردنی ئەکتەرە سیاسییەکانی کورد وەک دۆخێکی راست ماوەتەوە، داڕشتنەوەیەکی ستراتیژیی درێژخایەنیش خەریکە سەرهەڵدەدات. ئێستا دانپێدانان، دیالۆگ و رێگەپێدانی چالاکی کولتووری، شانبەشانی رێکارە ئەمنییە بەردەوامەکان هەیە، ئەمەش لە چوارچێوەی (سیاسەتی رێکخستنی پێشوەختە) دا جێگیرکراوە کە ئامانجی کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە، داماڵینی رەهەندی سیاسی لە بابەتەکان و پاراستنی هەژموونی ناوچەییە.

تورکیا لە نێوەندی داڕشتنەوەی پێگەی ستراتیژیی خۆیدایە لەنێو سیستەمێکی ناوچەیی و جیهانیی خێرا گۆڕاودا. پێکهاتەی سیاسیی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست کە دوای ساڵی 1923 بنیاتنرا، رۆژ دوای رۆژ سەقامگیرییەکەی لەدەستدەدات. ئەو سنوورانەی کە سەردەمێک بە نەگۆڕ دەبینران، ئێستا بەهۆی جەنگ، پارچەپارچەبوونی دەوڵەتان، کەمیی سەرچاوەکان و کێبڕکێ جیۆپۆلەتیکییەکانەوە کەوتوونەتە ژێر پرسیار. لەم چوارچێوەیەدا، پرسی کورد جارێکی دیکە دەگەڕێتەوە بۆ چەقی لێکدانەوە سیاسی و ستراتیژییەکان.

کورد بە 40 ملیۆن کەسەوە، یەکێکە لە گەورەترین پێکهاتە نەتەوەییەکانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و لە درێژخایەنیشدا لەوانەیە ببێتە گەورەترین پێکهاتە لەنێو تورکیادا. کورد لە ناوچە سنوورییە پێکەوە گرێدراوەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران نیشتەجێن؛ ئەو ناوچانەی دەوڵەمەندن بە نەوت، گاز، ئاو و سەرچاوە سرووشتییەکان. پێکدادانە سەربازییەکان نیشانیانداوە کە ناتوانرێ ئەم ناوچانە بۆ هەمیشە کۆنترۆڵ بکرێن یان لەڕووی سیاسییەوە بێدەنگ بکرێن. هاوکات، شێوازێکی نوێ لە هاوسۆزی کورد بۆ یەکدی بەبێ لەبەرچاوگرتنی سنوور، خۆڕێکخستن و وێناکردنی سیاسی دروستبووە، بەتایبەتی لە باکووری سووریا.

ئەمە "دووڕیانێکی پێکهاتەیی" بۆ تورکیا دروست دەکات: لەنێوخۆدا پرسی کورد هێشتا وەک بابەتێکی ئەمنی دەبینرێ، بەڵام لە ئاستی ناوچەییدا خەریکە دەگۆڕێ بۆ هۆکارێکی گرنگی هێز. وەڵامەکە چیدیکە تەنیا سەرکوتکردنێکی رەها نییە، بەڵکو ستراتیژی و فرەڕەهەندە.

سەرەڕای شێوازە نوێیەکانی دیالۆگ، سەرکوتکردن بەردەوامە. دەستگیرکردنی سیاسییە هەڵبژێردراوەکانی کورد، لادانی سەرۆک شارەوانییەکان، دادگاییکردنی چالاکڤانان و سنووردارکردنی میدیا و رێکخراوە مەدەنییەکانی کورد، هێشتا دۆخی مەیدانەکەن، واتە لۆژیکی ئەمنی وازی لێ نەهێندراوە.

لە هەمان کاتدا، پەیوەندییەکانی نێوان دەوڵەتی تورکیا و عەبدوڵڵا ئۆجەلان، رێبەری زیندانیکراوی پێشووی پەکەکە، دەرکەوتوونەتەوە. زانیارییەکی کەم لەبارەی نێوەڕۆک، مەودا یان ئامانجەکانی ئەم گفتوگۆیانە دەزاندرێن. هیچ روونییەک نییە. هێشتا روون نییە ئایا ئۆجەلان وەک لایەنێکی سیاسی یان کەسایەتییەکی سیمبوولی یان ئامرازێکی ستراتیژی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت.

رێک ئەم پێکەوەبوونی "سەرکوتکردن و دیالۆگ"ەیە ئاماژە بۆ داڕشتنەوەیەکی ستراتیژی دەکات. لە روانگەیەکی شیکارییەوە، رەنگە ئۆجەلان رۆڵێکی کارا لەنێو سیاسەتی رێکخستنی پێشوەختەدا بگێڕێ، وەک کەسایەتییەکی سەرەکی بۆ ئاراستەکردنی داواکارییەکانی کورد، دیسپلینکردنی ئەکتەرە سیاسییەکان و کەمکردنەوەی ئەگەری تووندڕۆیی. بۆیە ئەم گفتوگۆیانە نەک دابڕان لە سیاسەتی رابردوو، بەڵکو درێژکراوەی هەمان سیاسەتن.

سیاسەتی رێکخستنی پێشوەختە گوزارشتە لە ستراتیژییەک کە ئامانجی تێکەڵکردنی ئەکتەرە کاریگەرەکانە لەنێو پێکهاتەکاندا لە قۆناخێکی زوودا، تاوەکو رێگری لە گۆڕانی هاوسەنگیی هێز لە داهاتوودا بکرێت.

لە چوارچێوەی پرسی کورددا، ئەمە بە واتای "تێکەڵکردنی سیاسی بەبێ مافی بڕیاردانی بەکۆمەڵ" دێت. بەشداریی کورد رێگەپێدراوە تاوەکو ئەو شوێنەی لەنێو چوارچێوەی سیستمی دەوڵەتدا بمێنێتەوە. کورد دەتوانن وەک تاک مامەڵە بکەن، پارت دابمەزرێنن، پۆست وەربگرن و بەشداریی سیاسی بکەن، بە مەرجێک داواکاریی بەکۆمەڵی نەتەوەیی وەک ئۆتۆنۆمی، فیدراڵی یان دانپێدانانی دەستووری نەخوازن. ئەم جۆرە داواکارییانە وەک مافێکی دیموکراسیی رەوا نابینرێن، بەڵکو وەک "مەترسیی ئەمنی" وێنا دەکرێن.

بۆ نەوەی گەنج، ئەمە پرۆسەیەکی فێربوونی بێدەنگ، بەڵام بەهێز دروست دەکات: سەرکەوتن نەک لە رێگەی مافە بەکۆمەڵەکان، بەڵکو لە رێگەی خۆگونجاندنی تاکەکەسییەوە بەدیدێت. بەم شێوەیە پرسی کورد لە رەهەندە بەکۆمەڵەکەی دادەماڵرێت و دەگۆڕدرێت بۆ ستراتیژیی ژیانی کەسی.

ئەم سیاسەتی رێکخستنە پێشوەختەیە تەنیا لە نێوخۆدا قەتیس نەماوە، بەڵکو بەستراوەتەوە بە خواستە ناوچەییەکانەوە. لە روانگەی ئەنقەرەوە، دروستبوونی بەڕێوەبەرییەکی کوردیی بەردەوام لە سووریا، هاوشێوەی هەرێمی کوردستان لە عێراق، هێشتا وەک هەڕەشەیەکی ستراتیژی دەبینرێت.

پێشهاتێکی بەوشێوەیە، پرسی کورد نێودەوڵەتی دەکات، دامەزراوەی سیاسیی کوردی دەچەسپێنێت و کاریگەریی درێژخایەنی لەسەر کوردی نێو تورکیا دەبێت. هەربۆیە، تورکیا لە رێگەی دەستوەردانی سەربازی، گوشاری دیپلۆماسی و کاریگەریی سیاسییەوە هەوڵیداوە رێگری بکات لە بوونی قەوارەیەکی کوردیی سەربەخۆ لە باکووری سووریا.

هاوکات، ئامرازی وردتر پەرەیان پێدەدرێت: ستراتیژیی ناوخۆیی بۆ تێکەڵکردنی سیاسی، دانپێدانانی کولتووری و بەڕێوەبردنی دەروونی ئامانجیان ئەوەیە مۆدێلەکانی بەڕێوەبردنی کوردی لە دەرەوە نەبنە سەرچاوەی سەرنجڕاکێش بۆ کوردی ناوخۆ. بۆیە سیاسەتی رێکخستنی پێشوەختە هاوکات سیاسەتی ناوخۆیە و سیاسەتی دەرەوەیشە.

پێشهاتێکی دیکە خەریکە دەردەکەوێت: توخمەکانی سیاسەتی رێکخستنی تورکیا خەریکە بۆ چوارچێوە ناوچەییەکان دەگوازرێنەوە، بەتایبەتی لە سووریا، مۆدێلێک خەریکە شێوە دەگرێت کە بە فەرمی دان بە بوونی کورد دادەنێت، بەڵام مافی بڕیاردانی سیاسیی بەکۆمەڵ، واتە مافی نەتەوەیی رەتدەکاتەوە.

لە پڕۆسەی دووبارە بونیادنانەوەی پێکهاتەکانی دەوڵەت لە دیمەشق، رێبازێک سەرهەڵدەدات کە "تێکەڵکردنی تاکەکەسی" دەخاتە پێش "ئۆتۆنۆمیی دامەزراوەیی". کورد وەک هاووڵاتی وەردەگیرێن، بەڵام بەبێ دامەزراوەی سیاسیی تایبەت بە خۆیان، یان خۆبەڕێوەبەریی ناوچەیی، یان هێزە ئەمنییە سەربەخۆکان.

لۆژیکەکە روونە: دانپێدانان، بەڵام بەبێ لێکەوتەی پێکهاتەیی. ناسنامەی کوردی لەڕووی کولتوورییەوە رێگەی پێدەدرێت، بەڵام لەڕووی سیاسییەوە نا. بۆ تورکیا، پێشهاتێكی وەها دڵنیاییەکی ستراتیژییە، چونکە مۆدێلە جێگرەوەکانی حوکمڕانیی کوردی سەرنجڕاکێشییان نامێنێت و وێنای سیاسیی سنووربەزێن لاواز دەبێت. ئەمە ئاماژەیە بۆ دروستبوونی سیستمێکی ناوچەیی هاوبەش کە تێیدا دەوڵەتە جیاوازەکان دەگەنە هەمان وەڵام بۆ پرسی کورد.

لەبەر رۆشنایی ئەم دۆخەدا، پێدەچێت رێبازێکی هاوشێوە بە تێپەڕبوونی کات لە ئێرانیشدا جێگەی خۆی بگرێت. مەرجە پێکهاتەییەکان وەک یەکن: دانیشتووانی کوردی سیاسی، داواکاریی مێژوویی بۆ ئۆتۆنۆمی، دەوڵەتێک کە مافە بەکۆمەڵەکان وەک هەڕەشە دەبینێت.

هەر ئێستاش ئێران تێکەڵەیەک لە قبووڵکردنی کولتووریی سنووردار و سەرکوتکردنی سیاسی پیادە دەکات. مۆدێلێکی پێشوەختە - تێکەڵکردن بەبێ مافی بەکۆمەڵ - دەتوانێت ئەم رێبازە رێکبخات و رەخنە نێودەوڵەتییەکان کەم بکاتەوە، بەبێ ئەوەی پرسی سەرەکیی دەسەڵات بورووژێنێت. ئەگەر مۆدێلێکی بەوشێوەیە لە ئاستی ناوچەکە جێگیربێت، لۆژیکێکی نوێی رێکخستنی فرەنەتەوەیی دروست دەبێت: چیدیکە پرسی کورد لە رێگەی رووبەڕووبوونەوەی کراوەوە مامەڵەی لەگەڵ ناکرێت، بەڵکو لە رێگەی دانپێدانانی کۆنترۆڵکراو و داماڵینی رەهەندی سیاسیی پێکهاتەییەوە دەبێت.

هەرێمی کوردستانی عێراق دۆخێکی جیاوازە لەنێو ئەم هاوکێشە ناوچەییەدا. پێچەوانەی پارچەکانی دیکە، شێوازێک لە خۆبەڕێوەبەریی دامەزراوەیی پەرەپێداوە کە خاوەنی تایبەتمەندییەکانی "نیمچە دەوڵەت"ـە. بۆ زۆر لە کوردی ناوچەکە، ئەم هەرێمە بۆ ماوەیەکی درێژ وەک سیمبوولی دەرفەتی سیاسی و خواستی بەکۆمەڵ خزمەتی کردووە.

بەڵام ئەم سەقامگیرییە رێژەییە، لە سایەی داڕشتنەوەی نوێی ناوچەکەدا، روو لە لاوازییە. دیدگا جیاوازەکان بۆ داڕشتنەوەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەیەکدا دەدەن. دیدگایەکی ئەمریکی-ئیسرائیلی هەوڵی داڕشتنەوەی ناوچەکە و پێناسەکردنەوەی پێکهاتەکانی دەسەڵات دەدات، لە کاتێکدا ئەکتەرە ئەورووپاییەکان، بەتایبەتی بەریتانیا و فەرەنسا، زیاتر لایەنگری پاراستنی ئەو سیستمە دەوڵەتییەن کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دروستبووە. لە هەمان کاتدا دابەشبوونی سوننە و شیعە رۆژ دوای رۆژ قووڵتر دەبێتەوە و دابەشبوونی سیاسی و کۆمەڵایەتی زیاتر دەکات. ئەم هێڵە پچڕاوانە تەنیا ئایدیۆلۆژی نین، بەڵکو لە نێو بەرژەوەندییە جیۆستراتیژی و جیۆپۆلەتیکییەکاندا جێگیر کراون. لەنێو ئەم ژینگە پڕ ململانێیەدا، ئەو مەترسییە هەیە کە هەرێمی کوردستان کە لە "ئەکتەرێکی سەربەخۆ"وە ببێتە "بابەتێک" کە وەک هێزێک بۆ دروستکردنی کاریگەری و بەکارهێنانی وەک ئامرازێک لەلایەن هێزی دەرەوە بەکاربهێندرێت.

ئەم "دوورگەی ئومێدە" بۆ کوردی جیهان، ئێستا رووبەڕووی لاوازیی ناوخۆیی و دەرەکی بووەتەوە. لە ناوخۆدا، دابەشبوونی سیاسی، نەبوونی سەربەخۆیی ئابووری و لاوازیی دامەزراوەکان، توانای بەڕێوەبردنی رێکخراو سنووردار دەکەن. لە دەرەوەش، هێزە ناوچەییە رکابەرەکان بەرژەوەندییان لە مانەوەی قەوارەیەکی کوردیی سەقامگیر و خاوەن سەروەریی تەواودا نییە. هەرچەندە ناسنامە و کولتووری کوردی لە هەرێمی کوردستان وەک شوێنەکانی دیکە لەژێر هەڕەشەی راستەوخۆدا نییە، بەڵام داڕمانی پێکهاتە دەوڵەتییەکان مەترسییەکی جیاواز دروست دەکات. ئاڵنگارییەکە چیدیکە نکۆڵیکردنی ناسنامە نییە، بەڵکو لاوازکردنی پلەبەندیی توانای سیاسییە.

ئەم ستراتیژییە بەتایبەتی لەکایەی کولتوورییدا روون دەبێتەوە. میوزیکی کوردی، فێستیڤاڵەکان، کەناڵە تەلەڤزیۆنییەکان و چالاکییە کولتوورییەکان، ئەمڕۆ زۆر زیاتر لە دەیەکانی رابردوو دەبینرێن. ئەکتەرە دەوڵەتییەکان زۆرجار جەخت دەکەنەوە کە ئەوان "هیچ کێشەیەکیان لەگەڵ کولتووری کوردی نییە." بەڵام ئەم دەرکەوتنە لەڕووی ئەرکەوە سنووردارە. کولتووری کوردی وەک هەمەجۆرییەکی فۆلکلۆری قبووڵ دەکرێت، نەک وەک هەڵگرێکی مانای سیاسی. ئەزموونە مێژووییەکان، زەبرە دەروونییە بەکۆمەڵەکان و چیرۆکەکانی بەرخۆدان وەک جیاوازی کولتووریی قبووڵ دەکرێن، نەوەک وەک هەڵگری مانای سیاسی. کولتوور دەکرێتە بابەتێکی جوانکاری لەجیاتی ئەوەی وەک بابەتێکی مێژوویی مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەوەی سەردەمێک ئامرازێکی سەلماندنی بوونی بەکۆمەڵ بوو، دەبێتە توخمێکی هەمەجۆریی رێکخراو لەلایەن دەوڵەتەوە. ناسنامەی کوردی نکۆڵی لێناکرێت، بەڵام رەهەندە سیاسییەکەی لێ دادەماڵرێت.

ئەم گۆڕانکارییە بەتایبەتی لە میوزیکدا دیارە. گۆرانییە کوردییەکان رۆژێک هەڵگری زمانێکی قەدەخەکراو، یادەوەریی سیاسی و ئەزموونی بەکۆمەڵ بوون. ئەمڕۆ لە پلاتفۆرمەکانی سۆشیاڵ میدیا، تەلەڤزیۆن و فێستیڤاڵەکاندان، بەڵام بە شێوازێکی گۆڕاو. 

نێوەڕۆکە سیاسییە روونەکان پاشەکشەیان کردووە و مژارەکانی ئەڤین و خەمۆکی باڵادەستن. میوزیکەکە لەڕووی دەنگەوە بە کوردی دەمێنێتەوە، بەڵام توانای ئاراستەکردنی خۆی لەدەستدەدات. بۆ زۆر لە گوێگرە گەنجەکان، زمانی کوردی دەبێتە "کەشێکی جوانکاری" نەک "هەڵوێستێکی سیاسی". ئەم گۆڕانکارییە تەنیا کولتووری نییە، بەڵکو بەشێکە لە سیاسەتێکی فراوانتر بۆ بێلایەنکردنی نێوەڕۆکە سیاسییەکەی.

زمانی داهاتوو و زمانی رەسەن

کاریگەرییە هەرە بەردەوامەکانی ئەم ستراتیژییە لە ئاستی زماندا دەردەکەون. کوردی چیدیکە بەشێوەیەکی سیستماتیک قەدەخە نییە، واتە دەکرێت قسەی پێ بکرێت، گۆرانیی پێ بگوترێ و لە میدیادا بەکاربێت. بەڵام هاوکات، تورکی، عەرەبی یان فارسی وەک تاکە زمانی پەروەردە، کارگێڕی، زانست و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی دەمێننەوە.

ئەمە پلەبەندییەکی ناڕاستەوخۆ دروست دەکات: زمانی دەوڵەت دەبێتە زمانی داهاتوو، کوردیش دەبێتە زمانی رەسەن و رابردوو. ئەم گۆڕانکارییە نەک بە زۆرەملێ، بەڵکو لە رێگەی "هەڵبژاردنی عەقڵانییەوە" روودەدات. ئەوانەی بەدوای پێشکەوتنی ژیاندا دەگەڕێن، زمانی باڵادەست هەڵدەبژێرن. کوردی بەرە بەرە بایەخی دامەزراوەیی و توانای گواستنەوەی نێوان نەوەکان لەدەستدەدات. ئەوەی وەک بڕیارێکی تاکەکەسی دەردەکەوێ، لە راستی دا بەرهەمی پێکهاتەیەکی داڕێژراوە و میکانیزمێکی سەرەکیی سیاسەتی رێکخستنی پێشوەختەیە.

لە ئەنجامی کارلێکی نێوان تێکەڵکردنی سیاسی، دیاربوونی کولتووری و پلەبەندیی زمانەوانی، شێوازێکی نوێ لە ناسنامەی کوردی سەرهەڵدەدات. ناسنامەیەک کە دانی پێدانراوە، بەڵام پارێزراو نییە، دەردەکەوێ بەڵام لەڕووی سیاسییەوە کۆتکراوە؛ رێگەپێدراوە تاوەکو ئەوکاتەی داواکاریی پێکهاتەیی ناهێنێتە زمان. سیاسەتی رێکخستنی پێشوەختە "توانەوەی ئاشکرا"ی گۆڕیوە بۆ "هاندان بۆ خۆگونجاندن". ناسنامە ناسڕدرێتەوە، بەڵکو بەڕێوە دەبرێ و دووبارە دادەتاشرێتەوە.

ئەم سیناریۆیە باس لە ئەنجامێکی نەگۆڕ ناکات، بەڵکو خوێندنەوەیەکی ستراتیژیی گونجاوە بۆ پێشهاتەکانی ئێستا. سیاسەتی (رێکخستنی پێشوەختە) سیستمێکی داخراو نییە و کۆمەڵگە کوردییەکانیش هێزێکی بێ کاریگەر نین لەبەردەم پلانی دەوڵەت. مێژوو نیشانیداوە کە کورد چەندین جار شێوازی وردیان بۆ سەلماندنی بوونی خۆیان پەرەپێداوە، ئەوەش لەرێگەی زمان، پەروەردە، میدیا و چالاکییەکانی رۆژانەوە. پێدەچێت ئەم شێوازانە لە داهاتووشدا زیاتر بن.

بۆیە داهاتووی ناسنامەی کوردی تەنیا لە رێگەی ستراتیژییەکانی دەوڵەتەوە دیاری ناکرێت، بەڵکو ئەنجامی کارلێکی بەردەوامی نێوان خۆگونجاندن، بەرگری و داهێنانەوە دەبێت. ئەوەی کە ئایا "دانپێدانان بێ ماف" دەبێتە هۆی سەقامگیری یان دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی شێوازێکی نوێ لە سەلماندنی بوونی بەکۆمەڵ، لە نێو دانوستاندنەکاندا بڕیاری لێ نادرێت، بەڵکو لە نێو ژیانی رۆژانەی نەوەکانی داهاتوودا یەکلا دەبێتەوە.