گەڕی دووەمی دانوستاندنی ئێران و ئەمریکا؛ چی لەبارەیەوە دەزانین؟

ئامانج لەم دانوستاندنانە ئەوەیە، ئەو ئاگربەستە ناسکەی کە لە 8ـی نیسان و دوای هێرشە سەربازییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران راگەیێندرا، بگۆڕدرێت بۆ رێککەوتنێکی ئاشتیی درێژخایەن. 

گفتوگۆکان زیاتر تیشک دەخەنە سەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران، سزاکان، تەنگەی هورمز و ئاسایشی ناوچەکە. ئەمڕۆ دوایین رۆژی ئاگربەستەکەیە و سبەی کۆتایی دێت، ئەمەش مەترسیی سەرهەڵدانەوەی شەڕ و ململانێی زیاتر کردووە. 

شاندی ئەمریکا (وەک گەڕی پێشوو دەبێت): بە سەرۆکایەتیی جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکایە. ئەندامە سەرەکییەکانی بریتین لە ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەت و جارێد کوشنەر، زاوای ترەمپ و راوێژکاری نافەرمی بۆ رۆژهەڵاتی نێوەڕاست.

شاندی ئێران (لە گەڕی یەکەمدا بەشداربوون و پێشنیازکراون بۆ گەڕی دووەم): بە سەرۆکایەتیی محەممەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێرانە و عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوە یاوەری دەکات. ئێران هێشتا بەفەرمی پشتڕاستی نەکردووەتەوە کە شاندێک بۆ گەڕی دووەم دەنێرێت یان نا.

پاکستان جارێکی دیکە لە ئیسلام ئاباد میوانداریی دانوستاندنەکان و نێوەندگیری دەکات؛ هەروەها تورکیاش ئامادەیی خۆی دەربڕیوە بۆ نزیککردنەوەی لایەنەکان لە یەکدی. 

دانوستاندنەکان لەسەر بنەمای پێشنیازێکی 10 خاڵیی پێشوەختەی ئێران (کە لەرێگەی پاکستانەوە پێشکێش کرابوو) و هەڵوێستە پێچەوانەکانی ئەمریکا بەڕێوەدەچن. لە گەڕی یەکەمدا لە 11 و 12ـی نیسان هەر لە ئیسلام ئاباد، هەردوولا چوارچێوەی خۆیان بۆ رێککەوتن پێشکێش کرد، بەڵام دوای نزیکەی 21 کاژێر لە گفتوگۆی چڕ و درێژخایەنی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ، نەگەیشتنە هیچ رێککەوتنێک.

داواکارییە سەرەکییەکانی ئێران (بەپێی پلانی 10 خاڵییەکە و لێدوانەکانیان):

هەڵگرتنی دەستبەجێ و تەواوەتیی سزاکانی ئەمریکا و ئازادکردنی پارە سڕکراوەکان (کە باس لە نزیکەی 6 ملیار دۆلار دەکرێت).

گەرەنتیی ئەمنی: ئەمریکا و ئیسرائیل لە داهاتوودا هێرش نەکەنە سەر ئێران یان هاوپەیمانەکانی (بۆ نموونە، کۆتاییهێنان بە هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر حیزبوڵڵا لە لوبنان).

داننان بە سەروەری و کۆنترۆڵی ئێران بەسەر تەنگەی هورمزدا (لەگەڵ مافی رێکخستنی کەشتیوانی).

کۆتاییهێنان بە گەمارۆی دەریایی ئەمریکا بۆ سەر بەندەرەکانی ئێران.

راگرتنی کاتیی پیتاندنی یۆرانیۆم (ئێران پێشنیازی نزیکەی 5 ساڵی کردووە؛ پێشتر باسی 3 بۆ 5 ساڵ دەکرا)، لەگەڵ پاراستنی مافی "پیتاندن" بەپێی پەیماننامەی قەدەخەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT).

لە هەندێک پێشنیازدا باس لە کشانەوەی هێزە شەڕکەرەکانی ئەمریکا لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و قەرەبووکردنەوەی زیانەکانی جەنگ دەکرێت.

کۆتوبەندی تووند و درێژخایەن لەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران: راگرتنی پیتاندنی یۆرانیۆم بۆ ماوەی 20 ساڵ (یان پیتاندن ببێتە سفر و دامەزراوە سەرەکییەکانی وەک نەتەنز، فۆردو و ئیسفەهان هەڵبوەشێنرێنەوە) لەگەڵ رادەستکردنی ئەو یۆرانیۆمەی بە رێژەی 60٪ پیتێنراوە، ئەمەش بۆ ئەوەی رێگە لە دروستکردنی خێرای چەکی ئەتۆمی بگیرێت.

کەمکردنەوەی سزاکان تەنیا دوای دڵنیابوونەوە لە پابەندبوونی ئێران دەکرێت (واتە سزاکان دەستبەجێ هەڵناگیرێن).

پاراستن و کردنەوەی تەنگەی هورمز بێ دەستوەردان یان "گەمارۆ"ی ئێران.

لە هەندێک پێشنیازی ئەمریکادا هاتووە: دانانی سنوور بۆ مەودای مووشەکی بالیستی و کەمکردنەوەی پاڵپشتیکردنی گرووپە چەکدارەکانی ناوچەکە (کە پێیان دەگوترێت بەرەی مقاوەمە)، هەرچەندە ئێران پێداگرە لەسەر ئەوەی دانوستاندنەکان تەنیا لەسەر پرسی ئەتۆمی بن.

پیتاندنی ئەتۆمی (گەورەترین ناکۆکی): ئەمریکا دەیەوێت پیتاندن بۆ ماوەیەکی زۆر درێژخایەن (یان هەمیشەیی) رابگیرێت و دامەزراوەکان هەڵبوەشێندرێنەوە؛ بەڵام ئێران تەنیا ئامادەیە بۆ ماوەیەکی کورت رایبگرێت و رەتیدەکاتەوە بەتەواوی دەستبەرداری مافی پیتاندن بێت.

سزاکان و گەمارۆی دەریایی: ئێران داوای هەڵگرتنی دەستبەجێی سزاکان دەکات و پێیوایە گەمارۆی دەریایی ئەمریکا بۆ سەر بەندەرەکانی (و دەستبەسەرداگرتنی کەشتییەک لەم دواییەدا) پێشێلکردنی ئاگربەستە و وەک گوشارێک بەکاریدەهێنێت. لە بەرامبەردا، ئەمریکا رەتیدەکاتەوە گەمارۆکە هەڵبگرێت تاوەکو رێککەوتن نەکرێت.

قەبارەی رێککەوتنەکە: ئەمریکا دەیەوێت رێککەوتنەکە گەرەنتیی ئەمنیی فراوانتر لەخۆبگرێت (بۆ مووشەکەکان و گرووپە چەکدارەکان)؛ بەڵام ئێران دەیەوێت رێککەوتنەکە تەنیا لەسەر پرسی ئەتۆمی، سزاکان و وەستاندنی هێرشەکان بێت.

متمانە و تەکتیک: ئێران، ئەمریکا بە "گۆڕینی هەڵوێستەکانی، داواکاریی زیادەڕۆ و ناکردەیی و کردەوەی شەڕانگێزیی ئەم دواییە (وەک رووداوی کەشتییە بارهەڵگرەکە)" تۆمەتبار دەکات. ئەمریکاش پێیوایە ئێران کات دەکوژێت یان داواکارییەکانی زۆر گەورەن.

گەڕی یەکەم لە ئیسلام ئاباد زەوینەسازیی کرد، بەڵام نەیتوانی ناکۆکییەکان چارەسەر بکات. وەزارەتی دەرەوەی ئێران بەئاشکرا رایگەیاندووە کە لەم کاتەدا "هیچ پلانێک" بۆ گەڕی دووەم نییە و ئەمریکای بە هۆکاری ئەمە داناوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەمریکا شاندەکەی خۆی دەنێرێت، لە کاتێکدا ترەمپ پەیامی جیاواز و دژبەیەک دەنێرێت. لە کاتێکدا وادەی ئاگربەستەکە 24 کاژێری دیکە کۆتایی دێت، دیپلۆماتەکان (بە پاکستانیشەوە) لە پشت پەردەوە لە هەوڵی چڕدان، بەڵام پێناچێت لە ماوەیەکی نزیکدا هیچ پێشکەوتنێکی گەورە رووبدات.