زیاتر لە دوو دەیەیە دارایی عێراق بەستراوەتەوە بە ئەمریکاوە. هەموو مامەڵەیەکی عێراق کە پێویستی بە دۆلارە دەبێت لە رێگەی بانکی فیدراڵی یەدەگی نیویۆرک FRBNY ەوە بکرێت. ئەو بانکە راستەوخۆ داهاتی مانگانەی نەوتی عێراقی بۆ دەڕوات و زۆربەی یەدەگی دراوی بیانی عێراقی بە هەردوو شێوەی کاش و قەواڵە داراییەکان لەلایەتی، هەربۆیەش عێراق زۆر بێدەسەڵاتە بەرامبەر بڕیارەکانی وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا/OFAC و پرسی نەناردنی دۆلاری کاش ئەم ساڵ بە فڕۆکە بۆ عێراق دروستە، چونکە دۆلاری کاشی بانکی ناوەندیی عێراق بە بڕی 478 ملیۆن دۆلار لە سێ مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا کەمیکردووە.
بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندیی عێراق لە سێ مانگی یەکەمی ئەم ساڵ دا دراوی بیانی عێراق (زۆربەی دۆلارە) لە 1.18 ملیار دۆلارەوە بۆ 693 ملیۆن دۆلار کەم بووە، واتە دۆلاری کاش بە بڕی 478 ملیۆن دۆلار کەمیکردووە کە یەکسانە بەو بڕەی سێ مانگ جارێک لە ئەمریکاوە بە فڕۆکە بۆ عێراق دەنێردرێت، ئەمەش دەریدەخات کە ئەم ساڵ تاوەکو 19ی نیسان دۆلاری کاش نەهاتووە، سەرەڕای ئەوەی بانکی ناوەندیی عێراق دووجار داوایکردووە.
بانکی فیدراڵی یەدەگی نیویۆرک FRBNY یەدەگی دۆلار و داهاتی نەوتی عێراق لەلایە و ئەو بانکە وەک پارێزەر/بانکی نێوەندگیر بۆ بانکی ناوەندی عێراق (CBI) کار دەکات. داهاتەکانی هەناردەی نەوت (بە دۆلار) لە FRBNY دادەنرێن. عێراق دەبێت FRBNY وەک ناوەندی پاکتاوکردن بۆ هەموو مامەڵە دۆلارییەکانی عێراق بەکاربهێنرێت، لەوانە هاوردەکردن، دانەوەی قەرز و خەرجییەکانی حکومەتی عێراق.
لە راستی دا، لەم ساڵانەی دواییدا هۆکارە بنەڕەتییەکانی کەمبوونەوەی دۆلاری کاشی بانکی ناوەندیی عێراق هێندەی نێوخۆیین، هەرئەوەندەش بەهۆی ئەمریکاوەن، هەربۆیەش لەکۆی پێنج هۆکاری سەرەکی، دوو هۆکار لە ئەمریکاوە بوونە و پەیوەندییان بە رێکارەکانی بانکی فیدراڵی یەدەگی ئەمریکاوە هەبووە.
ئەو هۆکارە بنەڕەتیانەی بوونەتە هۆی کەمبوونەوەی دۆلاری کاش بریتییە لە: سزادانی 14 بانکی تایبەتی عێراق لە 2023 لەلایەن نووسینگەی کۆنترۆڵکردنی داراییە بیانییەکان OFAC ی سەر بە وەزارەتی خەزینەی ئەمریکا، فراوانبوونی کەلینی دراوی بیانی (دۆلار) لەنێوان وەزارەتی دارایی و بانکی ناوەندیی عێراق، بەردەوامی زیادبوونی کورتهێنانی بودجەی ساڵانە، زیادبوونی یەدەگی زێڕ لە بەرامبەر قەواڵە داراییەکان و پابەندبوون و پشکنینی زیاتر بۆ مامەڵە داراییەکانی عێراق.
پشتبەستنی عێراق بە بانکی فیدراڵی یەدەگی نیویۆرک پەیوەستە بە نوێکردنەوەی ئەو بڕیارەی دۆلاری بەدەستهاتووی نەوتی عێراق دەبێ بچێتە ئەمریکا، چونکە سەرەڕای هەڵگرتنی ئەو چاودێرییەی بەندی حەوت لەسەر عێراق لەلایەن نەتەوەیەکگرتووەکانەوە لە 2011دا، بەڵام لە دوو دەیەی رابردوودا هەموو سەرۆکێکی ئەمریکا بڕیارەکەی نوێکردووەتەوە و عێراقی لەڕووی داراییەوە بەستووەتە بە ئەمریکاوە.
میکانیزمی هاتنەوەی دۆلار لە بانکەکەی ئەمریکا بۆ عێراق
میکانیزمی هاتنەوەی دۆلاری ئەمریکی لە بانکی فیدراڵی یەدەگی نیویۆرکەوە بۆ بانکی ناوەندیی عێراق بە دوو جۆرە:
یەکەم: کۆمپانیای بە بازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) نەوت دەفرۆشێت و کڕیارەکان بە دۆلار پارە دەدەنە بانکی فیدراڵی یەدەگی نیویۆرک. دواتر ئەم پارەیە دەچێتە سەر هەژماری بانکی وەزارەتی دارایی عێراق بە ناوی ORRA، دواتر بڕی پارەی بەدەستهاتووە دەخرێتە سەر هەژماری بانکی Iraq2 کە لەلایەن بانکی ناوەندییەوە بەڕێوەدەبرێت.
دووەم: پارەکە دەخرێتە سەر هەژماری دۆلاری وەزارەتی دارایی لە بانکی ناوەندیی عێراق، ئیتر پرۆسەی کڕین و فرۆشتنی دۆلار و دینار لەنێوان وەزارەتی دارایی و بانکی ناوەندیی عێراق دەکرێت، وەزارەتی دارایی داهاتەکەی دەکاتە دینار و بانکی ناوەندیی عێراقیش خەرجییەکانی دەکاتە دۆلار.
ئەگەر زیادەیەک هەبوو بەپێی سیاسەتی نەختینەی بانکی ناوەندیی عێراق دەچێتە سەر یەدەگی دراوی بیانی عێراق، بەڵام ئەگەر داهاتەکە بەشی خەرجییەکەی نەکرد ئەوا بانکی ناوەندیی عێراق بڕی کورتهێنانەکە بە قەرزی نێوخۆیی و دەرەکی پڕدەکاتەوە و دواتر لە یەدەگی دراوی بیانی دەیداتەوە.
جیاوازی داهات و خەرجی بۆ حکومەت و وەزارەتی دارایی عێراقە نەک بۆ بانکی ناوەندیی عێراق، تاوەکو کورتهێنان زیاتربێت یەدەگی دراوی بیانی زیاتر کەم دەبێتەوە، بە جۆرێک دەبێ حکومەت پەنا بۆ دابەزینی بەهای دراوەکەی ببات بۆ پڕکردنەوەی خەرجییەکانی کە ئەمەش واتە بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵئاوسان و داڕمانی بەهای دراوەکەی لە بەرامبەر دراوەکانی دیکەدا.
هەروەها، سەرەڕای بڕیاری ئەمریکا بۆ راگرتنی ناردنی دۆلاری کاش بۆ عێراق و بەستنەوەی بە خۆیەکلاکردنەوەی عێراق سەبارەت هەڵوەشاندنەوەی گرووپە چەکدارە عێراقییەکانی مقاوەمەی سەر بە ئێران و راگرتنی هێرشکردنە سەر ئامانج و بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا هەروەک لە راپۆرتەکانی وۆڵ ستریت جۆرناڵ و نیویۆرک تایمزدا هاتووە، بەڵام بەشێکی دیکەی بەهۆی کەمبوونی داهاتی نەوتی عێراقە، چونکە زۆر کەمبووەتەوە و بەپێی وەزارەتی نەوت بۆ مانگی ئادار 2026 1.
بابەتی پەیوەندیدار
9 ملیار دۆلارە، ئەمەش بەپێی مانگێکی ئاسایی واتە پڕکردنەوەی یەک لەسەر سێی خەرجییەکانی، چونکە لە مانگێکدا خەرجییەکانی عێراق گەیشتووەتە 6.8 بۆ 7 ملیار دۆلار.
هۆکارەکانی ئەم جارەی کەمبوونەوەی دۆلار لە عێراق
لە ماوەی 2022 بۆ 2026دا پێنج گۆڕانکاری بنەڕەتی لە سیستەمی دارایی و ئابوووری عێراق روویداوە و وایکردووە دۆلاری کاش کەمتر لە ئەمریکاوە بێتەوە بۆ عێراق، بەتایبەتیش ئەو بڕەی کە بە فڕۆکە دەهات:
یەکەم: سزادانی 14 بانکی کەرتی تایبەتی عێراق لە 2023 لەلایەن نووسینگەی کۆنترۆڵکردنی داراییە بیانییەکان OFACی سەر بە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا.
دووەم: گۆڕینی پەنجەرەی خستنەڕووی دۆلاری کاش و بە دیجیتاڵیکردنی پرۆسەکە بۆ هەر مامەڵەیەکی دەرەکی.
سێیەم: زیادبوونی کورتهێنانی بودجەی ساڵانە.
چوارەم: زیادبوونی رێژەی یەدەگی زێڕ لەکۆی یەدەگی دراوی بیانی عێراق.
پێنجەم: تێچووی پابەندبوون و زیادبوونی ماوەی وردبینی لە مامەڵە داراییەکانی عێراق دا کە بە دۆلارە وەکو لە خشتەی یەکەم دا هاتووە.
هەموو ئەم هۆکارانە پێکەوە لەگەڵ کەمبوونەوەی داهاتی نەوت وایکردووە کۆی یەدەگی دراوی بیانی عێراق کەم ببێت بۆ 96.9 ملیار دۆلار و لە ماوەی کەمتر لە سێ ساڵ دا (کانوونی یەکەمی 2023 بۆ ئادار 2026 ) یەدەگی دراوی بیانیی عێراق 31.1 ملیار دۆلار کەم بووە.
سەرچاوە: سەرچاوە: نیشاندەرە داراییە سەرەکییەکانی بانکی ناوەندیی عێراق (CBI) 15ی نیسانی 2026، داتای ساڵانەی 2003 – 2005 و داتا هەفتانەییەکان تاوەکو 26 ئاداری 2026
هەرچەندە بانکی ناوەندیی عێراق رەتیدەکاتەوە کە پرۆسەکە راگیرابێت و دەڵێ پرۆسەی پێدانی دۆلار لەلایەن ئەمریکاوە بەعێراق بە کاش بەردەوامە و ئاساییە، بەڵام لە راستی دا ئاسایی نییە و ئەو بڕەی وەکو دۆلاری کاش لەبەردەستیدایە رۆژ بە رۆژ کەم دەکات، هەربۆیەش لە ماوەی کەمتر لە سێ مانگ دا یەدەگی کاشی دراوی بیانی کە زۆربەی بە دۆلارە 475 ملیۆن دۆلار کەم بووە، ئەمەش نزمترین ئاستە لە ماوەی دوو دەیەی رابردوودا. ئەوەش ئەو زانیاریانە پشتڕاست دەکاتەوە کە ئەمریکا دۆلاری کاشی بۆ عێراق نە ناردووە.
لەم ساڵانەی دواییدا و لە 2024دا عێراق هەوڵی هەمەجۆرکردنی یەدەگەکەی داوە و چوار رێگەی نوێ گرتووەتەبەر:
1. ستراتیژی کڕینی زێڕ: لە 8.5٪ بۆ 27٪ی یەدەگەکان.
2. دەستپێکردنی پلاتفۆرمی نێوخۆیی بۆ قەواڵەکانی گەنجینە (بە رێژەی 4٪).
3. هەوڵدان بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە دۆلار (De-dollarization).
4. رێککەوتنی بازرگانی راستەوخۆ (چین، تورکیا).
5. هەوڵدان بۆ نرخاندنی نەوت بە دراوێکی دەرەوەی دۆلار، بەڵام ئەمەیان زۆر قورسە و نرخی نەوت بە دۆلار سنوورێکی پێکهاتەییە لە بازاڕی جیهانی دا.
هەموو ئەمانە هیچ لەو راستییە ناگۆڕن کە ئەگەر پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عێراق تێکبچن یان سزای نوێی OFAC دەربچن دژی عێراق، بانکی FRBNY دەتوانێت بەبێ ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە دەستبەسەر دۆلاری عێراق دا بگرێت یان سنوورداری بکات، چونکە مامەڵەی داراییەکانی عێراق بە داهات و خەرجییەکانییەوە بە دۆلارە.