رووداو دیجیتاڵ
ئەم راپۆرتە وردەکارییەکانی ژێرخان، ئامانجە ستراتیژییەکان و ئەو کەلێن و دەرفەتانە دەخاتەڕوو کە هێڵی ئاسنی ئێران لە گۆڕەپانی بازرگانیی جیهانیدا دروستی کردوون، کە وەک پڕۆژەیەکی ژێرخانی، ئێستا لەبەردەم هەڕەشەکانی ئەمریکایە.
1. درێژی و ژێرخانی ئێستا
تۆڕی هێڵی ئاسنی ئێران فراوان و لە رووی جوگرافییەوە ئاڵۆزە، ئێستاش پڕۆسەیەکی گەورەی مۆدێرنکردن بەخۆیەوە دەبینێت.
درێژی: تۆڕی کارای هێڵی ئاسن نزیکەی 13,000 بۆ 15,000 کیلۆمەتر دەبێت. زۆربەی هەرە زۆری ئەم هێڵانە پاناییە نێودەوڵەتییە ستانداردەکەیان (1.435 مەتر، واتە 1 مەتر و 43 سانتیمەتر)ە.
پلانەکانی فراوانکردن: تاوەکو ساڵی 2025، وەزارەتی رێگاوبان و شارسازیی ئێران کار لەسەر پلانی بنیاتنانی 9 رێڕەوی نوێی ستراتیژیی ترانزێت دەکات. ئەم وەبەرهێنانە 10 ملیار یۆرۆییە ئامانجیەتی لە کورتخایەندا درێژیی سکەکان بگەیێنێتە 17,000 کم، لە درێژخایەنیشدا ئامانجی نیشتمانی گەیشتنە بە 25,000 کم.
2. توانای بارکردن و گواستنەوەی کاڵاکان
بەکارهێنانی ئێستا: تۆڕی ناوخۆیی ساڵانە نزیکەی 30 بۆ 33 ملیۆن تۆن کاڵا دەگوازێتەوە، بەڵام گواستنەوەی کاڵای ترانزێتی نێودەوڵەتی لە رێگەی ئێرانەوە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و لە ساڵی 2024دا 22 ملیۆن تۆنی تێپەڕاندووە (ئەمەش زیادبوونێکی 300%ـە بەراورد بە ساڵی 2020).
ئامانجی توانا: حکومەتی ئێران پێشبینی دەکات بەهۆی تەواوبوونی هێڵە دووسایدییەکان و بەستنەوەی بەندەرەکان، توانای بارهەڵگری هێڵی ئاسن بەمزووانە بگاتە 60 ملیۆن تۆن لە ساڵێکدا.
3. هێڵە نێودەوڵەتییەکان و تواناکانیان
ئێران هاوسنوورە لەگەڵ چەند وڵاتێک کە پانایی سکەکانیان جیاوازە، ئەمەش پێویستی بە پلانی وردی لۆجستی هەیە.
رێڕۆ نێودەوڵەتییە سەرەکییەکان بریتین لەمانە:
رێڕۆی گواستنەوەی نێودەوڵەتیی باکوور-باشوور (INSTC): تۆڕێکی زەبەلاحە، کە رووسیا بە کەنداوی عەرەبی و هیندستانەوە دەبەستێتەوە. گرنگترین بەشی ئەم هێڵە، پڕۆژەی "رەشت-ئاستارا"یە کە رووسیا و ئێران پێکەوە پارەی بۆ دابین دەکەن، بۆ ئەوەی هێڵی ئاسنی ئێران راستیەوخۆ بە ئازەربایجان و تۆڕی رووسیاوە ببەستنەوە. پێشبینی دەکرێت ساڵانە 15 ملیۆن تۆن کاڵا بگوازێتەوە.
بەستەرە رۆژهەڵاتییەکان (ئاسیای ناوەڕاست و ئەفغانستان): ئێران بە تورکمانستان، کازاخستان و ئەفغانستانەوە دەبەستێتەوە. ئەم هێڵانە پاناییە رووسییەکەیان (1.52 مەتر، واتە 1 مەتر و 52 سانتیمەتر)ە. لە سەرەتای 2025دا، قەبارەی کاڵا هاوردەکراوەکان لە رێگەی مەرزی سەرەخسەوە 250% زیادی کردووە.
بەستەری رۆژئاوا (تورکیا و ئەورووپا): تاران بە ئەستەنبووڵەوە دەبەستێتەوە لە رێگەی مەرزی رازی. پەکین و تاران رێککەوتوون لەسەر کارەباییکردنی 1,000 کم لەم هێڵە، کە چاوەڕوان دەکرێت توانای گواستنەوەی کاڵا تێیدا بگاتە 15 ملیۆن تۆن لە ساڵێکدا.
بەستەری باشووری رۆژهەڵات (پاکستان و هیندستان): شاری زاهیدان لە ئێران بە شاری کوێتە لە پاکستان دەبەستێتەوە. ئەمە رێڕەوی بارهەڵگری "ئەستەنبووڵ-تاران-ئیسلام ئاباد" (ITI) ئاسان دەکات.
4. گرنگیی ستراتیژی
پەرەپێدانی هێڵە ئاسنییە نێودەوڵەتییەکانی ئێران قورساییەکی زۆری جیۆپۆلیتیکی و ئابووری هەیە:
تێپەڕاندنی نۆکەندی سوێس: رێڕەوی (INSTC) نزیکەی 30% هەرزانتر و 40% کورتترە لە رێگەی دەریایی نۆکەندی سوێس. کاڵاکان دەتوانن لە دەریای باڵتیکەوە لە ماوەی تەنیا 18 رۆژدا بگەنە هیندستان.
دەربازبوون لە سزاکان: بۆ رووسیا و ئێران، ئەم هێڵانە شاخوێنی رزگاربوونن لە سزاکان. ئەم رێگایانە ئاسانکاری بۆ ئاڵۆگۆڕی "نەوت بەرامبەر کاڵا" دەکەن و رێگە بە هەردوو وڵات دەدەن سزاکانی رۆژئاوا تێپەڕێنن، بێ ئەوەی پشت بە رێڕەوە دەریاییەکان ببەستن، کە بە ئاسانی چاودێری دەکرێن.
بەستنەوەی وڵاتە گەمارۆدراوەکان: هێڵی ئاسنی ئێران رێگە بە وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست (وەک کازاخستان و تورکمانستان) دەدات بگەنە ئاوە گەرمەکانی کەنداوی عەرەبی و دەریای عومان (وەک بەندەر عەباس و بەندەری چابەهار).
دۆخی هێڵی شەمەندەفەر لەگەڵ تورکیا و رووسیا
کاڵا و بارهەڵگرەکان بە چالاکی دەجووڵێن، بەڵام هێڵە فیزیکییەکانی ئاسن هێشتا تێکەڵەیەک لە بەشە کاراکان و رێگەچارە "فرەچەشنەکان"ن.
تورکیا: شەمەندەفەرە بارهەڵگرەکان لە نێوان ئێران و تورکیادا کار دەکەن، بەڵام رێگەکە خاڵێکی خنکێنەری گەورەی تێدایە؛ ئەو شەمەندەفەرانەی دەگەنە دەریاچەی وان لە رۆژهەڵاتی تورکیا، دەبێت بارەکانیان بخرێتە سەر کەشتی بۆ ئەوەی لە ئاوەکە بپەڕنەوە. بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، لە کۆتایی 2025دا ئەنقەرە و تاران رێککەوتنێکیان بۆ بنیاتنانی هێڵێکی وشکانیی جێگرەوە بە درێژی 200 کیلۆمەتر واژۆ کرد، کە (مەرەند) لە ئێران بە (چەشمە سوورەییا) و شارۆچکەی (ئارالیک) لەسەر سنووری تورکیا دەبەستێتەوە. جگە لەوەش، چین و ئێران سەرقاڵی کارەباییکردنی هێڵێکی 1000 کیلۆمەتریین، کە بەرەو مەرزی رازی دەچێت. کەواتە لە کاتێکدا شەمەندەفەرەکان کار دەکەن، هێڵە راستیەوخۆ و بێپچڕانەکان هێشتا لە ژێر بنیاتنانی چڕدان.
رووسیا: قەبارەی بازرگانی لە گەشەکردنێکی گەورەدایە (کە لە ساڵی 2024دا گەیشتە نزیکەی 27 ملیۆن تۆن)، بەڵام هێشتا هێڵێکی ئاسنی راستیەوخۆ و بێپچڕان، کە تەنیا شەمەندەفەر بێت، تەواو نەکراوە. ئێستا سیستمەکە بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە لۆجستیی "فرەچەشن" (Multimodal) دەبەستێت -کە تێکەڵەیەکە لە شەمەندەفەر، بارهەڵگر و کەشتی- تاوەکو ئەو کاتەی دوایین بەشی سکەکان تەواو دەکرێن.
5. بەستەرە جوگرافییەکان لەگەڵ رووسیا
رێڕۆی گواستنەوەی نێودەوڵەتیی باکوور-باشوور (INSTC) رووسیا و ئێران لە رێگەی سێ لقی جوگرافیی جیاوازەوە دەبەستێتەوە:
رێگەی رۆژئاوا (لە رێگەی ئازەربایجانەوە): ئەمە راستیەوخۆترین رێگەی وشکانییە. لە رووسیاوە بە کەناراوەکانی رۆژئاوای دەریای قەزوین و خاکی ئازەربایجاندا دێتە خوارەوە و لە رێگەی شاری سنووریی ئاستاراوە دەچێتە ناو ئێران، بەڵام ئەم رێگەیە "کەلێنی بەناوبانگی رەشت-ئاستارا"ی تێدایە؛ کە 164 کیلۆمەتر سکەی تێدا نییە. تاوەکو ئەو کاتەی پڕۆژەکە تەواو دەبێت، ئەو بارانەی بە شەمەندەفەر دەگەنە ئاستارا، دەخرێنە سەر بارهەڵگر و بە وشکانیدا دەگوازرێنەوە بۆ رەشت، لەوێشەوە دووبارە دەخرێنەوە سەر شەمەندەفەر بەرەو بەندەرەکانی باشووری ئێران.
رێگەی ترانس-کاسپیان (ناوەڕاست): ئەمە رێگەیەکی تێکەڵاوی شەمەندەفەر و دەریایە. شەمەندەفەرە رووسییەکان کاڵاکان بۆ بەندەرەکانی باکووری دەریای قەزوین (وەک ئەستراخان) دەگوازنەوە. پاشان کاڵاکان دەخرێنە سەر کەشتی و لە رێگەی دەریاوە دەگوازرێنەوە بۆ بەندەرەکانی باکووری ئێران (وەک بەندەری ئەنزەلی) و لەوێشەوە دەخرێنەوە سەر تۆڕی هێڵی ئاسنی ئێران.
رێگەی رۆژهەڵات (لە رێگەی ئاسیای ناوەڕاستەوە): ئەمە هێڵێکی ئاسنی تەواو و بێپچڕانە. لە رۆژهەڵاتی دەریای قەزوینەوە لە رووسیاوە دەستپێدەکات، بەرەو باشوور بە ناو خاکی کازاخستان و تورکمانستاندا تێدەپەڕێت و لە مەرزی سەرەخسەوە دەچێتە ناو باکووری رۆژهەڵاتی ئێران. بەهۆی ئەوەی ئەم هێڵە بە تەواوی کارایە، ئێران و تورکمانستان بە چڕی خەریکی فراوانکردنی و زیادکردنی سکەکانن بۆ راکێشانی زۆرترین باری بازرگانی.