رژێمی عێراق لەنێوان دوو ئاراستەی فیدراڵی و ناوەندیدا

لەم بابەتەدا دەمەوێت بە کورتییەکی واتادار ئەوە روون بکەمەوە کە بۆچی عێراق سیستمی فەرمانڕەوایی تێیدا بەگوێرەی دەستوور فیدراڵییە، کەچی دیاردەیەکی زۆری ناوەندی و رێگریکردن لە بەرجەستەکردنی قاڵب و ناوەرۆکی فیدراڵییەت دەکرێت.

یەکەم: لە پێش رووخانی رژێمی بەعس کە رژێمێکی گشتگیری داپڵۆسێنەر بوو، یاسا بە تایبەت خاوەن رەهەندە سیاسی و چارەنووسسازەکان بە زەوق و عەقڵی تاکە کەسێک بوو، ئەویش بریتی بوو لە سەدام حوسێن. لە پاش هەرەسهێنانی بەعس و گۆڕانکارییەکان لە ساڵی 2003 بەدواوە، عێراقییەکان بە زۆرینە رێککەوتن لەسەر دامەزراندنی عێراقێکی نوێ کە فیدراڵی دەبێت، لە سەرەتادا مشتومڕی زۆری لەسەر دروستبوو، بۆ ئەوەش دەستوورێک نووسرایەوە، دادگای باڵا کە بە دادگای فیدراڵی ناسراوە، کارەکەی سەرپەرشتیکردنی گواستنەوەی عێراقە لە داپڵۆسێنەریی ناوەندییەوە بۆ کراوەیی فرەیی فیدراڵی، تاوەکو وڵات بە سەلامەت بە تونێلی نێوان ئەو دوو رژێمەدا تێبپەڕێت، بەڵام ئێستا ئەو دادگایە بە یاساکانی رژێمی بەعس هەندێک لە بڕیارەکانی دەدات، بەتایبەت ئەوانەیان کە پەیوەندییان بە هەرێمی کوردستانەوە هەیە، واتە هێنانەوەی یاسا ناوەندییەکان بۆ ناو کایەیەکی فرەیی سیاسی و کارگێڕی و سەپاندنیان بە پشتبەستن بە دەسەڵاتێک کە لە بنچینەدا بەو دادگایە دراوە کە بڕیار وایە پارێزەری رژێمی فیدراڵی بێت، بۆ نموونە، لە ساڵی 2023دا کاتێک بڕیاری دا کە دەبێت فرۆشتنی نەوتی عێراق هەمووی لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی بەغدا و تەنها لە رێگەی کۆمپانیای سۆمۆوە بێت و هەرێمی کوردستان دەبێت 100%ی نەوتەکەی رادەست بکات، ئەو بڕیارە پاشماوەی یاساکانی رژێمی بەعس بوو بۆ عێراقی ئێستا، دژ بە مادەی 112ی دەستووری عێراقە کە دەسەڵات دەدات بە هەرێمی کوردستان و ئەو پارێزگایانەی هێشتا نەبوون بە هەرێم – لەگەڵ - حکومەتی فیدراڵ لە بەغدای پایتەخت بەیەکەوە سیاسەتی سەروەتە سرووشتییەکان دادەڕێژن و سەرپەرشتیی دەکەن، بۆیە حکومەتی هەرێمی کوردستان بە هەڵەدا نەچوو کاتێک گوتی ئەو بڕیارەی دادگا دژ بە دەستوورە.

دووەم: دادگای فیدراڵی دەسەڵاتی نیمچە رەهای هەیە بۆ راڤەکردنی دەستوور، لەو راڤەکردنەشدا توانای گۆڕینی رەنگ و رۆحی دەستووری هەیە، ئەمەش تایبەت نییە بە عێراقەوە، بەڵکو سرووشتی رژێمە فیدراڵییەکانە، دادگا لە رێگای راڤەکردنی بڕگە و ماددەکانی دەستوورەوە، یان لە رێگای بڕیاردان لەو دۆسیانەی دەڕواتە بەردەستی، توانای لادانی دەستووری هەیە لە روانگەی ئاسایی خۆی و پێچەوانەی مەبەست و ئامانجی یاسادانەر و رژێمی فیدراڵی بە ئاراستەی ناوەندیدا ببات، ئەم حاڵەتە لە عێراق دەرکەوتووە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دادگا هەمواری دەستوور دەکاتەوە بێ پابەندبوون بە رێچکە دەستوورییەکە بۆ هەموارکردنەوەی دەستوور وەک گشتپرسی.

سێیەم: ساڵانێکە گرووپە شیعە فەرمانڕەواکان لە فیدراڵییەت پەشیمان بوونەتەوە، رێگری لە هەنگاوەکانی بەرجەستەکردنی سیستمی فیدراڵییەت لە عێراقدا دەکەن، وەکو لەباربردنی هەوڵەکانی دامەزراندنی هەرێمی بەسرە لە باشووری وڵات، هێرشکردنە سەر ناوچە سوننە نشینەکان لە ساڵانی رابردوودا لەو ساتانەی دروشمی دامەزراندنی هەرێمێکیان بۆ خۆیان بەرزکردەوە، ناساندن و ناوزەدەکردنی ئەو دەنگانە بە جوداخوازەکان و هەوڵی ناشرینکردن و ئازاردانیان.