دیمەشق و قامیشلۆ؛ ئەگەری جەنگ و رێگرەکان

-هەڵوێستی تورکیا بەرامبەر بە سووریای پاش ئەسەد لە گیانی دوژمنکارانەوە سەچاوە ناگرێت، بەڵکو لە پاراستنی ئاسایشیی وڵاتەوەیە بەو جۆرەی سەرکردەکانیی وێنای دەکەن، لەو سۆنگەیەوە زیاد لە سێ جار لەلایەن تورکیاوە داواکراوە لە شەرع تا هێزی سەربازی دژ بە بەرێوەبەرایەتی خۆسەر لە رۆژئاوای کوردستان بەکاربهێنێت و ئامادەییان بۆ هەموو هاوکارییەک دەربڕیوە، بەڵام شەرع قایل نەبووە ئەو کارتەی رەواییدان ببەخشێت بە سیاسەتی تورکیا دژ بە هەسەدە، بە تورکەکانی گوتووە ئەگەر دەتانەوێ خۆتان هێرشیان بکەنە سەر.

-بەشێکی دیکە لەوانەی بەدوای هەڵگیرساندنی جەنگەوەن تووندڕەوەکانی ناو رژێمی ئێستای سووریان، بەتایبەت لە گرووپە چەکدارەکان و نەتەوە پەرستەکان، ئەوانەی کە لەسەر سووریایەکی مەرکەزیی عروبیی گۆش کراون، پاڵنەری ئەمانە نەژادپەرستییە زیاد لەوەی سیستەمی فەرمانڕەوایی یان دەوڵەتداریی بێت.

-گرووپی سێیەم ژمارەیەکی بەرچاون لە میدیاکاران، چ ئەوانەی بوون بە بەشێک لە سیستمی هەرێمایەتی تورکیا لە ناوچەکەدا، هەروەک چۆن کۆمەڵێ لە عێراقییەکان بوون بە پارچەیەک لە سیستمی ئاسایشیی هەرێمایەتی ئێران لە ناوچەکەدا، ئەوانە و هاوبیرەکانیان لە فڕێدانی هیچ وشەو رستەیەک بۆ ناو جەماوەر سڵ ناکەنەوە، هەموو ئەتەکێتی رۆژنامەوانی چ لە رووە ئەخلاقییەکەیەوە یان سیاسیی و کۆمەڵایەتی دەشکێنن، ناسڵەمنەوە لە بەزاندنی سنوورەکانی برایەتی و هاونیشتمانیی، ژەهری رق و کینە بە ناو گەلی سووریادا دژ بە هەسەدە و کورد بڵاو دەکەنەوە.

ئەم سێ پۆلە بەئاشکرا بە دوای هەڵگیرساندنی جەنگەوەن بەمەبەستی روخاندن و رادەستبوونی رۆژئاڤا، لایەنی و کەسایەتیتر هەن کە پێیان خۆشە بەڕێوەبەرایەتی خۆسەری رۆژئاڤا وردوخاش بکرێت، بەڵام بەهەستیاری و ژیرانە مامەڵە لەگەڵ دۆخەکەدا دەکەن. 

 یەکەمیان، ئەمریکایە، ئەمریکا بە هیچ جۆرێ گڵۆپی سەوز بۆ بەکارهێنانی هێز هەڵناکات، چونکە سەقامگیریی وڵات لە هەرشتێکی دیکە گرنگترە بۆ ئەمریکا، واشنتن پەلەی نییە لە جێبەجێکردنی رێککەوتنامەکەدا، گرنگ لای ئەو ئەنجام و نییەتی هەردوولایە، مادام هەردوولا ئامانجیان رێککەوتنە، هەردوولا پێویستیان بەرەزامەندی سەرۆکی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، ئیدی پاش ئەوە دانوستاندنەکان ساڵیش بخایەنێت گرنگ نییە، چونکە لە باکگراوندی مێژوویی ئەمریکییەکاندا هەیە، کە پێکهاتەکانی ئەم ناوچەیە توانای یەکگرتنیان وەک گەلێکی یەکپارچە نییە، وەک هاوشێوەی ئێرلەندییەکان و ئینگلیزەکانی دەبینن کە لەگەڵ تێپەڕبوونی چەند سەدەیەک هەرگیز دڵیان لەیەکدی پاک نابێتەوە، هەروەها عێراق ئەوەتا پاش 22 ساڵ گۆڕانکاریی هێشتا ململانێ و کێشمەکێشی نێوان پێکهاتەکان تێیدا لە گەرمەیدایە، بەهەمان شێوەش دەڕواننە دۆخی سووریا و پەلەشیان نییە، چونکە دەیانەوێی بزانن شەرع گوێڕایەڵ دەبێت یان لاسار، بەوردی ئەو مەرجانەی بۆی دانراوە پابەند دەبێت پێیانەوە یان نا.

واشنتن دەیەوێت ماوەی هەناسەدان بەهەردوولا بدات، واتە بەیەکتردا هەڵچوون و خۆڕاوەشاندنی کاتیی سنووردار لای ئەمریکییەکان چاوپۆشی لێدەکرێت، تووندوتیژییەکی کاتیی لای ئەمریکییەکان زۆر گرنگ نییە و ئەزموون پێیان دەڵێت رێگریکردن  لە بەیەکگژداچوونی ناو بەناو ئەستەمە هاوشێوەی رووداوەکانی (سوێدا، کەناراوەکان، حەلەب)، لەم ساتانەدا گرنگ هێشتنەوەی پەیوەندی و دیالۆگ و سەقامگیریی گشتییە، ئێستاش ئەوە فەراهەم هاتووە و هەردوولا پابەندن، بۆیە پەنابردنە بەر جەنگی سەرتاسەری هێڵی سوورە، هیچ نەبێت ستراتیژی هەنوکەیان وا دەڵێت- ئەگەر پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەی نێوان ئەردۆغان و ترەمپ گۆڕانکاریی بەسەردا نەهێنێت، هەرکاتیش ئەو جەنگە هەڵگیرسا، کەواتە سەرۆکی ئەمریکا -دۆناڵد ترەمپ- دەرگای بۆ دیمەشق و ئەنقەرە واڵا کردووە، زۆریش سەختە ئەوە رووبدات، چونکە کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر رەوشی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەبێت. 

 فاکتەری دووەمی رێگر لە بەرپابوونی جەنگ، هێزی سەربازیی هەسەدەیە، ئەگەر ترس لە بەرهەڵستی هەسەدە نەبوایە، بێگومان لە مێژە سەریان پان کردبووەوە، ترس لە هەسەدە بەربەستێکی گەورەی لە رێگەی هێرشکردنی سەربازیدا دروست کردووە، پێکدادانەکەی حەلەب تاقیکردنەوەیەک بوو.

لای رێژەیەکی بەرچاو لە چاودێران چاوەڕوان دەکرا کە – ئۆجەلان – وەک یارمەتیدانێک بۆ خۆشکردنی رێگای ئاشتی و وەڵامدانەوەی خواستەکانی تورکیا گوشار بخاتە سەر رۆژئاوا و بیانکات بە بەشێک لە پرۆسەکە، بەڵام وا دەرکەوت کە ئەو هەنگاوە لەگەڵ بنچینەی دیدی سیاسیی و دەوڵەتداریی ئۆجەلاندا ناگونجێت، نامەکەی کۆتایی ساڵیش پێچەوانەی هەموو چاوەڕوانکردنێکی تورکیا بوو، ئەو پەرەگرافانەی تایبەت بە رۆژئاڤا هاتبوو پشتگرتن و بەهێزکردنی پێگەی مەزڵوم عەبدی بەتایبەت و بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر بوو بە گشتی.   

دەبێت بگوترێت کە بڕگەکانی رێکەوتننامەکەی 10 ئادار، ئەوەندەی پرسیار دروست دەکات کەمتر وەڵام دەداتەوە، خۆی دەبوو وەڵامی ئەو پرسیارانەی بدایەتەوە، کە پاشماوەی رژێمی بەعسن، جێبەجێکردنی خاڵەکان واتە رێککەوتن لەسەر درێژەی پرسەکان. ئەو پرسانەش زۆر هەستیارن، پێویستیان بە یەکخستنی دیدی هەردوولاوە هەیە بۆ سووریای نوێ و کۆپینەکردنی بوونیادی سووریای حیزبی بەعس و عێراقی پاش 2003، لەگەڵ رێککەوتن لەسەر میکانیزمی بە کردە ردنی ئەو دیدانە، ئەمەش کاتی دەوێت. لێرەدا کات بەشێک دەبێت لە چارەسەرکردن.

بەگوێرەی زانیارییەکان کە لە دیمەشقەوە دێت، شەرع پەلەی نییە لە کۆتاییهێنان بەم دۆسییە، رۆژئاڤا کاری لە پێشینەی نییە، خاڵە لە پێشینەکانی ئەو ئاسایشی گشتی و گەرەنتییە لە جیانەبوەنەوەی کورد لە سووریا، لەگەڵ رادەستکردنی دۆسیەی دارایی بە دیمەشق بەتایبەت نەوت و گومرگەکان، ئەگەرچی جیاوازییەکی تەواو لە ناونیشانی سیستمی فەرمانڕەواییدا هەیە لەنێوان دیمەشق و قامشلۆدا، بەڵام بەتێپەڕبوونی کات ئەوەش چارەسەر دەکرێت، بەنەرمینواندن لە هەردوولا وەک ئەمریکا دەخوازێت، سیستەمی فەرمانڕەوایی لە کۆتاییدا نا ناوەندی دەبێت، چۆنییەتییەکەی روون نییە.

لێرەدا پێویستە هەسەدە هیچ چەشنە هەڵوێستێک نەنوێنێت، گومان لای ئەمەریکییەکان لەسەر نییەت و ئامانجی دوورمەودایان دروست بێت، چونکە لە کۆتاییدا هەڵوێستی ئەمریکا یەکلاکەرەوەیە، لە 15 ساڵی رابوردووی عێراقدا دەرکەوت، کە لە کۆتاییدا ئەمریکا لەگەڵ دەوڵەتدا مامەڵە دەکات.