پەرتووکی "مێژووی بزر و نەگێڕدراوەی کورد" لە نووسینی سۆران حەمەڕەش، یەکێکە لە پڕبایەخترین و کاریگەرترین بەرهەمەکانی مێژوونووسی هاوچەرخی کوردی. ئەمە تەنیا پەرتووکێک نییە، بەڵکو دەستتێوەردانێکی مێژووییە؛ هەوڵێکی بوێرانەیە بۆ بونیادنانەوەی گێڕانەوەیەک کە بۆ ماوەیەکی درێژ پارچەپارچە کراوە، پشتگوێ خراوە، یان لەلایەن دیدگای دەرەکییەوە داڕێژراوە.
بۆ چەندین نەوە، مێژووی کورد زۆرجار لە رێگەی دیدگەلێکەوە نووسراوەتەوە کە بە تەواوی دانیان بە قووڵایی ئامادەیی کورد لە جیهانی کۆندا نەناوە. حەمەڕەش بەرەنگاری ئەمە دەبێتەوە و لێکدانەوەیەکی گشتگیر بۆ شارستانییەتە سەرەتایییەکان و پەیوەندییان بە گەلی کوردەوە دەخاتەڕوو. کارەکەی، چ لەڕووی مەودا و چ لەڕووی مەبەستەوە، وەک گێڕانەوەی ناسنامەیەکی مێژوویی خۆی دەبینێتەوە.
دەستکەوتێکی مەزن بۆ مێژوونووسیی کوردی
یەکێک لە خاڵە بەهێزە دیارەکانی ئەم پەرتووکە، پانوپۆڕی و بوێرییە هزرییەکەیەتی. حەمەڕەش بەدوای ماوەیەکی زۆر لە کاتدا دەگەڕێت، هەر لە سەرەتاییترین نیشتەجێبوونی مرۆڤەوە تاوەکو سەردەمەکانی ناوەڕاست، بۆئەوەی کوردستان بە بنەماکانی شارستانییەت، زمان و گەشەکردنی کولتوورییەوە ببەستێتەوە.
بیرۆکە سەرەکییەکەی روونە کە ئەویش: مێژووی کورد ناتوانرێت لە مێژووی فراوانتری میزۆپۆتامیا و شارستانییەتی سەرەتایی مرۆڤایەتی جیابکرێتەوە.
بۆیە، بە دڵنیاییەوە دەتوانرێت ئەم پەرتووکە وەک یەکێک لە مەزنترین بەرهەمە هاوچەرخەکانی مێژووی کورد هەژمار بکرێت. نەک لەبەر ئەوەی دوورە لە رەخنە، بەڵکو لەبەر ئەوەی دەوێرێت پرسیارە بنەڕەتییەکان بورووژێنێت و بەرەنگاری گریمانە باوەکان ببێتەوە.
رەهەندێکی کەمترکنەبۆکراو: مۆسیقا و دەربڕینی کولتووری
سەرەڕای قووڵاییەکەی، پەرتووکەکە هەندێک رەهەندی کولتووری بە کەمترگەشەپێدراویی جێدەهێڵێت. یەکێک لە دیارترینیان، کەلەپووری مۆسیقای کۆمەڵگە کۆنەکان و سەردەمی ناوەڕاستە کە پەیوەستن بە کوردستانەوە.
گرنگە ئەوە روون بکرێتەوە کە ئەمە بە واتای نەبوونی تەواوەتی نایەت. حەمەڕەش باس لە شارستانییەتەکانی وەک "هۆرییەکان" دەکات و لەناو چوارچێوە مێژووییە گشتییەکەیدا جێیان دەکاتەوە. بەڵام، زۆر قووڵ نابێتەوە لە دەستکەوتە مۆسیقییەکانیان، کە گرنگییەکی قووڵیان لە مێژووی جیهانیدا هەیە.
ئەمە سنووردارکردنێکە کە مایەی تێگەیشتنە. بەهۆی مەودای فراوان و ئاڵۆزیی کارەکە، سرووشتییە کە هەندێک بابەتی تایبەتمەند، بەتایبەتی ئەو بابەتانەی کە پێویستییان بە شیکردنەوەی فرەڕەهەند هەیە، کەمتر بە وردی مامەڵەیان لەگەڵدا کراوە، چونکە ئەو هەوڵەی بۆ بونیادنانەوەی گێڕانەوەیەکی مێژوویی وەها فراوان پێویستە، خۆی لە خۆیدا کارێکی نائاساییە، بێگومان هەندێک بواریش بە کەمترکنەبۆکراویی دەمێننەوە.
میراتی مۆسیقای هۆرییەکان: دەرفەتێکی لەدەستچوو بۆ گەڕانی قووڵتر
یەکێک لە نموونە هەرە گرنگەکان، نەریتی مۆسیقای هۆرییەکانە، بە تایبەتی "سروودی هۆری" (Hurrian Hymn).
ئەم سروودە کە مێژووەکەی بۆ نزیکەی 1400 ساڵ پێش زایین دەگەڕێتەوە، بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک یەکێک لە کۆنترین ئاوازە رزگاربووەکان و نموونەی نۆتەی مۆسیقای نووسراو لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دادەنرێت. ئەمە تەنها دەستکەوتێکی هونەری نییە؛ بەڵکو ساتێکی یەکلاکەرەوەیە لە پەرەسەندنی دەربڕینی مۆسیقای رێکخراودا.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە هۆرییەکان لەو ناوچانەدا نیشتەجێ بوون کە بە شێوەیەکی تووند بە کوردستانی کۆنەوە بەستراونەتەوە، هەروەها بە پشتبەستن بەو بەڵگانەی کە حەمەڕەش دەیانخاتەڕوو بۆ پشتگیریکردن لە پەیوەندیی نێوان هۆرییەکان و ناسنامەی مێژوویی کورد؛ گەڕانێکی قووڵتر بەدوای کەلەپووری مۆسیقایی ئەواندا دەبووە هۆی بەهێزترکردنی تێزی سەرەکیی پەرتووکەکە.
بابەتی پەیوەندیدار
بیروڕا28/04/2026
وانەیەک لە بەغداوە بۆ هەرێمی کوردستان
بیروڕا28/04/2026
مەترسی قەیرانی کار لە عێراق و هەرێمی کوردستان زۆربووە
گونجاندنی ئەم رەهەندە دەبووە هۆی زیادکردنی چینێکی کولتووریی بەهێز بۆ گێڕانەوە مێژووییەکە، کە شارستانییەتی سەرەتایی نەک تەنها بە زمان و کۆمەڵگەوە، بەڵکو بە دەنگ، رەزم و ناسنامەی هونەریشەوە دەبەستێتەوە.
زەریاب و بەردەوامیی مۆسیقا
زەریاب وەک یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییە کولتوورییەکانی پەیوەست بە شاری کۆردۆبا دەناسرێت، کە لەوێدا بەشداری کردووە لە پوختەکردن و بەرەوپێشبردنی ژیانی مۆسیقا و هونەر. ئەو بە شێوەیەکی بەربڵاو بەستراوەتەوە بە گەشەپێدانی نەریتە مۆسیقییەکانی ئەندەلوس و گواستنەوەی شێوازە هونەرییەکان لە نێوان ناوچە جیاوازەکاندا.
لە کاتێکدا سەرچاوە ئەکادیمییەکان بە وریایییەوە باس لە رۆڵی ئەو لە داڕشتنی کولتووری مۆسیقادا دەکەن، گێڕانەوە باوەکان هەنگاوێک زیاتر دەڕۆن و وەک کەسایەتییەکی وەرچەرخێنەر وێنای دەکەن کە کاریگەرییەکەی لە سنووری ژینگەی دەوروبەری خۆی تێپەڕی کردووە. ئەم گێڕانەوانە، تەنانەت ئەگەر بە وردەکارییەکی تەواویش بەبەڵگە نەکرا بن، ئاماژە بۆ بەردەوامییەکی کولتووریی فراوانتر دەکەن، بەردەوامییەک کە شارستانییەتە پێشووەکان بە گەشەپێدانەکانی دواترەوە دەبەستێتەوە.
لەو چوارچێوەیەدا، گەڕانێکی قووڵتر بە دوای کەسایەتی زەریابدا دەکرێت ببێتە هۆی بەهێزترکردنی گفتوگۆکە، بەتایبەتی لە پەیوەندی بەو بەردەوامییەی کە لە نێوان نەریتە دێرینەکان و دەربڕینە کولتوورییەکانی دواتردا هەیە. تێگەیشتنی تەواوتر لە کەسایەتیی لەم شێوەیە، دەکرێت ئاسۆیەکی نوێ بکاتەوە لەسەر چۆنیەتی گەشەکردن و گەشتکردنی زانیارییە کولتوورییەکان، لەوانەش مۆسیقا، بە درێژایی کات.
بۆچی ئەم دیدگایە گرنگە؟
نابێت ئەم رەخنەیە وەک خاڵی لاوازی پەرتووکەکە لێک بدرێتەوە. بە پێچەوانەوە، ئەمە جەخت لە گرنگی و توانستی پەرتووکەکە دەکاتەوە.
حەمەڕەش سەرکەوتوو بووە لە:
- دووبارە چەسپاندنەوەی مێژووی کورد لەناو چوارچێوەیەکی فراوانتری شارستانییەتدا.
- بەرەنگاربوونەوەی ئەو گێڕانەوە مێژوویییانەی کە لە سەردەمی داگیرکارییەوە ماونەتەوە یان هۆکارن بۆ پەراوێزخستن.
- کردنەوەی رێگەی نوێ بۆ توێژینەوە و گفتوگۆ.
لە هەمان کاتدا، کارەکەی بانگهێشتی توێژینەوەی زیاتر دەکات لە بوارەکانی وەک مۆسیقا، هونەر و گواستنەوەی کولتووری، چونکە مێژوو تەنیا لە رێگەی پێکهاتە سیاسییەکان، گەشەکردنی زمانەوانی و بەڵگە شوێنەوارییەکان بونیاد نانرێت، بەڵکو لە رێگەی مۆسیقا، نمایش و ناسنامەی داهێنەرانەشەوە گوزارشتی لێوە دەکرێت.
ئەنجامگیری
پەرتووکی "مێژووی بزر و نەگێڕدراوەی کورد" وەک یەکێک لە گرنگترین و پڕبایەخترین بەرهەمەکانی مێژووی کورد لە ساڵانی دواییدا دەمێنێتەوە. ویست، قووڵایی و دیدگاکەی، دەیکاتە دەقێکی بنەڕەتی بۆ هەر کەسێک کە بیەوێت لە ناسنامەی کورد تێ بگات، لە دەرەوەی گێڕانەوە باو و کۆنەکان.
لە هەمان کاتدا، پەرتووکەکە بۆشایییەک بۆ زانایان و بیرمەندانی داهاتوو جێ دەهێڵێت تاوەکو دیدگاکەی فراوانتر بکەن، بە تایبەت لە بوارەکانی وەک کەلەپووری مۆسیقای شارستانییەتە کۆنەکان و کاریگەریی کولتووری کەسایەتییەکانی وەک زەریاب.
ئەمە کەموکوڕی نییە، بەڵکو دەرئەنجامێکی سروشتییە بۆ ئەنجامدانی پڕۆژەیەکی وەها گەورە و پڕئەرک.
بۆ ئەوەی بە تەواوی لە مێژووی گەلێک تێ بگەیت، دەبێت نەک تەنیا لە بنەچە و پێکهاتەکانیان، بەڵکو لە دەربڕینەکانیشیان بکۆڵیتەوە.
لە ناو ئەو دەربڕینانەشدا، مۆسیقا وەک یەکێک لە بەهێزترینەکان دەمێنێتەوە.