ئێران لە بەردەم دووڕیانی سازان یان داخستنی کێڵگە نەوتییەکانی دا؟

درێژکردنەوەی رۆژانی ئاگربەست و لێدوانە  ناڕوونەکانی ئێران بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز بەرووی کەشتییەکان هیوایەکی بۆ بازاڕەکانی نەوت و گاز گەڕاندەوە و نرخی نەوتی بەرێژەی 10٪ دابەزاند، بەڵام لێدوانەکەی دۆناڵد ترەمپ بۆ هێشتنەوەی ئابڵۆقەی سەر کەشتییە نەوتییەکان، ئێرانی خستووەتە بەردەم دووڕیانی سازان، یان داخستنی کێڵگە نەوتییەکانی لەماوەی کەمتر لە دوو هەفتەدا، ئەویش بەهۆی کەمبوونەوەی توانای هەناردەکردنی نەوت لە تەنگەی هورمز و پڕبوونی ئەمبارەکانییەوە، ئەمەش هەمان ئەو دۆخەیە، کە خۆی لە رۆژانی دوای 28ی شوبات بەهۆی جەنگی لەگەڵ ئەمریکا – ئیسرائیلدا بە داخستنی تەنگەی هورمز بۆ وڵاتانی کەنداو و عێراقی دروستکرد و وایکرد ئەم وڵاتانە بەرێژەی جیاواز بڕی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنیان بەرێژەی 60٪ کەمبکەنەوە. 

رۆژ بە رۆژ زیانەکانی جەنگی 39 رۆژەی ئێران، بەتایبەتیش داخستنی تەنگەی هورمز روو لە هەڵکشانە و سندوقی نێودەوڵەتی دراو IMF لە دوایین راپۆرتی خەمڵاندنەکانی ئاسۆی ئابووری جیهاندا، ئاماژە بە مەترسییەکانی پاشەکشەی گەورەی ئابووریی جیهان و بەرزبوونەوەی رێژەی هەڵئاوسان لە ئەم ساڵ و ساڵی داهاتوودا بەهۆی رەوشی تەنگەی هورمزەوە دەکات.

 بەپێی راپۆرتەکەی IMF وڵاتانی تازەپێگەیشتوو وەکو عێراق دوو هێندەی وڵاتانی پێشکەوتووی وەک بەریتانیا بەدەست لێکەوتەکانی جەنگەکەو بەردەوامی نادڵنیاییەکانی تەنگەی هورمز دەناڵێنن، چونکە تاوەکو ئەم رەوشە درێژە بکیشێت، ئەوا ئابووریەکەیان رووبەڕووی کەمی داهات، زیادبوونی قەرز و ناسەقامگیری سیاسەتی نەختینە دەبنەوە.

تاوەکو بڕیارەکەی دۆناڵد ترەمپ و هاتنی کەشتییەکانی ئەمریکا بۆ کەنداو، هاتووچۆی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز لەدەستی ئێرانییەکان بووەو رێگەیان بە تێپەڕبوون یاخود تێپەڕنەبوونی کەشتییەکان دەدا، هەربۆیەش توانیویانە لەو ماوەیەدا رۆژانە 1.85 ملیۆن بەرمیل نەوت بەنرخێکی باشتر لە پێش جەنگەکە هەناردە بکەن، بەڵام لە کاژێر 6ی ئێوارەی 13ی نیسانەوە، ئەمریکییەکانیش کۆنترۆڵیان خستووەتەسەر هاتووچۆی کەشتییەکان، ئەمەش رەوشەکەی هێندەی دیکە ئاڵۆز کردووەو دیار نییە تێپەڕبوونی کەشتییەکان بەم تەنگەیە و بابولمەندەب رەزامەندی کێی دەوێت و چۆن دەبێت لەرۆژانی داهاتوودا؟

ژمارەکانی کپلەر بۆ هاتووچۆی کەشتییەکان لەماوەی جەنگ دەریدەخات، کە تەنگەی هورمز نەوتی گواستووەتەوە و پێچەوانەی ئەو لێدوانەی ئێرانییەکان بووە، کە دەیگوت "تەنگەی هورمز؛ یان دەبێتە تەنگەیەکی ئاشتی و گەشەسەندن بۆ هەمووان، یان دەبێتە تەنگەیەکی شکست و ئازار بۆ شەڕخوازان"، چونکە  لەو ماوەیەدا رۆژانە بڕی نەوتی هەناردەکراوی ئێران گەشتووەتە 1.85 ملیۆن بەرمیل، لەکاتێکدا پێش جەنگەکە 1.75 ملیۆن بەرمیل بووە، واتە لەماوەی جەنگ رۆژانە زیاتر لە 100 هەزار بەرمیلی نەوتی زیاتر لە پێش جەنگ هەناردە کردووە.

هەروەها ئەوەش راستە کە دیار نییە، ئایا لە کاژێرەکانی رابردوو هاتووچۆی کەشتییەکان هەبووە یان نا، چونکە ئاژانسی رۆیتەرز باس لە تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە گۆڕینی رادارەکانیان دەکات.

بەردەوامی ئەم داخستنە تەواوەتییەی تەنگەی هورمز، ئێران بەرەو داخستنی بیرە نەوتییەکان و کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە کێڵگە جیاوازییەکان دەبات، بەهۆی پڕبوونی ئەمبارەکانی نەوت لە ماوەی 10 بۆ 15 رۆژدا، چونکە پێش ئەم داخستنەی تەنگەی هورمز لەلایەن ئەمریکاوە، ئێرانییەکان نزیکەی 3.1 ملیۆن بەرمیل نەوتیان بەرهەمهێناوە، کە 1.8 هەناردەکردووە.

ئەگەر رەوشی تەنگەی هورمز بەم شێوەیەی ئێستا بەردەوام بێت، ئەوا ئێرانییەکانیش هاوشێوەی عێراق و وڵاتانی کەنداو زیانەکانی داخستنی تەنگەی هورمزیان پێدەگات، کە لەماوەی جەنگ نەیان دیووە، چونکە داهاتی ئەو بڕە نەوتەی لەو تەنگەوە هەناردەی کردووە رۆژانە بە دۆلاری ئەمریکی 150 ملیۆن دۆلار دەکات و لەو ماوەیەی سەرۆکی ئەمریکا دایناوە تەنگەکە بە رووی هەموان دادەخات، بەتایبەتیش ئێرانییەکان کۆی زیانەکە بەرز دەبێتەوە بۆ  9 ملیار دۆلار.

خاڵیکی گرنگی بەم رەوشە نوێیەی بۆ ئێران لەماوەی جەنگ و ئێستا هاتووەتە ئاراوە، کەمبوونەوەی جیاوازی نێوان نرخی برێنت و نەوتی ئێرانە لە بازاڕەکاندا، بەشێوەیەک پێش جەنگ بەرمیلێک نەوتی ئێران بە 10 بۆ 15 دۆلار لە برێنت کەمتر دەفرۆشرا، بەڵام لەماوەی جەنگ بەهۆی لێخۆشبوونی ئەمریکا و هەڵگرتنی سزاکانەوە جیاوازییەکە کەمبووەتەوە بۆ 2 تا 3 دۆلارێک.

کۆی ژمارەی کێڵگە نەوتی و گازییەکانی ئێران 145 دانەیە، کە 102 نەوتی و 43 دانەی کێڵگەی گازییە و زۆربەی دەکەوێتە باشووری- رۆژئاوای ئێران و چیای زاگرۆسەوە. ژمارەی ئەو کێڵگانەی نەوتیان تێدا بەرهەمدەهێنرێت 78 کێڵگەیە.

لە ئێران 12 کێڵگەی گەورەی نەوتی هەن، کە بە گەورەترین کێڵگەکانی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و جیهان دادەنرێت وەکو گەچساران، ئەهواز، مارون، ئاقا جاری، بیبی حەکیم. کەرەنج، رەگ سفید، دارخوین، کارۆنی رۆژئاوا، فرۆزان، ئەبوزەر و دروود-خارگ. بۆ نموونە کێڵگەی نەوتی ئەهواز سێیەم گەورەترین کێڵگەی نەوتی جیهان و رێژەی 23٪ کۆی یەدەگی سەلمێنراوی ئێران پێکدەهێنێت. لەساڵی 1958 دۆزراوەتەوە و یەدەگی سەلمێنراوی 65 ملیار بەرمیل نەوتە و کوالیتییەکەشی بەیەکەی API لەنێوان 33-34دایە، کە نزیکترینە لە نەوتی برێنت و ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی بەمدواییە 700 هەزار بۆ 800 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە بووە.

لەمێژووی پیشەسازی نەوت و گازی ئێراندا، ئاستی بەرهەمهێننان و هەناردەکردنی نەوتی ئێران باشترین رۆژانی لە دەیەی 1960-1970 بووە، کە ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی لە سەروو 5 ملیۆن بەرمیل بووە. لە بەرامبەردا خراپترین دەیەشی رۆژانی 1980-1990 بووە، کە بەرهەمهێنانی رۆژانەی کەمبووەتەوە بۆ 2 ملیۆن و 154 هەزار بەرمیل.

لەماوەی ساڵانی سزاکانی ئەمریکا، نەتەوەیەکگرتووەکان و یەکێتی ئەورووپا لەسەر ئێران و ئەم ساڵانەی دوایشدا تاوەکو جەنگی 12 رۆژە و 39 رۆژەی مانگی رابردوو ئێران تونیویەتی ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی لە نێوان 3.6 ملیۆن بەرمیل بۆ 4.1 ملیۆن بەرمیل بەردەوامی پێبدات.

بەپێی داتاکانی ئۆپێک و پەیمانگەی وزە  EI ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی ئێرا، لەماوەی دوو خوولی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ، هەڵبەز و دابەزی گەورەی بەخۆوە بینیوە. ساڵی 2018 بەتێکڕا رۆژانە 4.7 ملیۆن بەرمیل بووە، لە 2020دا بەهۆی کۆرۆنا و سزاکانەوە کەمبووەتەوە بەتێکڕا بۆ رۆژانەی 2.2 ملیۆن بەرمیل. ئەوەشی جێگەی سەرنجە لە ئاداری 2021وە بەرهەمهێنان و هەناردەکردن تاوەکو حوزەیرانی 2025 رووی لە زیادبوون بووە.

لەماوەی جەنگی 12 رۆژەدا ئاستی بەرهەمهێنان کەمبووەتەوە بۆ 2.2 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە و لە مانگەکانی سەرەتای ئەمساڵدا و پێش جەنگ ئاستی بەرهەمهێنانی رۆژانەی 3.1 ملیۆن بەرمیل بووە، کە داتاکان ئاماژە بە هەناردەکردنی رۆژانەی نزیکەی 1.85 ملیۆن بەرمیل بۆ دەرەوە دەکەن، کە زۆربەی بۆ چین بووە. 

گرافیک 1: بەرهەممهێنانی نەوتی ئێران 2018- شوبات 2026

لەساڵانی 2018 بۆ 2026 وەکو لە گرافیکی دووەمدا هاتووە، بڕی ئەو نەوتەی ئێران هەناردەی دەرەوەی وڵاتی کردووە رێژەی سەروو 80٪ بۆ 97٪ بۆ چین رۆشتووە. ئەگەر بڕی نەوتی هەناردەکراو نزیکەی نیو ملیۆن بەرمیل بێت، وەکو سەردەمی کۆرۆنا، یان نزیکەی 2 ملیۆن بەرمیل بێت وەکو ماوەی 39 رۆژی جەنگ، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە پارەکەی زیاتر لە ئیماراتەوە بۆ ئێران گەڕاوەتەوە تاوەکو چین!

لەماوەی ئەو 9 ساڵەدا بەتێکڕا ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران کەمیکردووە لە 4.7 ملیۆن بەرمیلی رۆژانەوە دابەزیووە بۆ 3.1 ملیۆن بەرمیلی رۆژانە، بەڵام ئاستی هەناردەکردن زیادیکردووە و بەتایبەتیش بۆ چین بووە وەکو لەخوارەوەدا هاتووە.

ساڵی 2022 خراپترین ئاستی هەناردەکردن بووە، کە رۆژانە 992 هەزار بەرمیل بووە، بەڵام لە مانگەکانی سەرەتای 2026دا بەرزبووەتەوە و ئاستی هەناردەکردنی رۆژانە بۆ 1.85 ملیۆن بەرمیل زیادیکردووە. 

گرافیک 2: بەرهەممهێنان، هەناردەکردن و هەناردەکردنی بۆ چین لەماوەی 2018-   2026

یەکێک لە نموونە دیارەکان ساڵی 2025، کە کۆی ئەو نەوتەی هەناردەی دەرەوەی کردووە، رۆژانە 1.75 ملیۆن بەرمیل بووە و نزیکەی 1.5 ملیۆن بەرمیلی بۆ وڵاتی چین بووە، بەڵام بەپێی فەرمانگەی زانیاری وزەی ئەمریکا eia کۆی پارەی گەڕاوە لە نەوتی فرۆشراوی 2025ی ئێران، 4.4 ملیار لە ئیماراتەوە بووە و تەنیا 721 ملیۆن دۆلاری لە چینەوە بووە. ئەم شێوازەش بەشێوەیەک بووە، کە نەوتی ئێران لەلایەن بازرگانەکانەوە لە ئیمارات کڕاوە و دواتر ئاراستەی نەوتی کڕدراو لە ئیماراتەوە بۆچین گۆڕاوە.  

رۆژانێکی سەختر لە بەردەم بازاڕەکانی جیهان دایە، بەهۆی زیاتر کەمبوونەوەی نەوتەوە، چونکە ئەگەر پەنابردنی ئێران بۆ تەنگەی هورمز وایکرد 9 بۆ 11 ملیۆن بەرمیل نەوت لە جیهان کەمبێتەوە ئەوا داخستنەکەی تەنگەی هورمز لەلایەن ئەمریکاوە ئەو بڕە زیاتر دەکات و نرخەکان بەرەو هەڵکشانی زیاتر دەبات.

بەردەوامی ئەم رەوشەی تەنگەی هورمز بەمانای زیاتری بەرزبوونەوەی خەرجی وزە بۆ دانیشتوانی ئەو وڵاتانەی پشت بە نەوتی ئەم ناوچەیە دەبەستن، لە بەرامبەر زیاتر کەمبوونەوەی داهاتی ئەم وڵاتانەی لە نەوتەوە سەرچاوە دەگرێت. هەموو ئەمانەش واتە زیادبوونی ناسەقامگیرییەک کە بازاڕە داراییەکان بەرەو قەیرانی ئابووریی هاوشێوەی 2008 ببات.

لەکۆتاییدا ئێران بەو یەدەگە سەلمێنراوەی نەوت و گاز، ژێرخانی بەرهەمهێنان و هەناردەکردن و دەرچانەی بۆ دەرەوە هەیەتی، دەتوانێت ببێتە یاریکەرێکی سەرەکی لە بازاڕی وزەدا، لەجیاتی ئەوەی ببێتە مەترسی بۆ سەر داخستنی تەنگەکان کە خۆیشی بەدەرنییە لە زیانەکانی.