لە شار و شاخەکانی کوردستانەوە، لە نێو زەحمەتییەکانی شۆڕش و خەباتی دیپلۆماسیدا، ناوی موحسین دزەیی وەک ئەستێرەیەکی درەوشاوە دەدرەوشێتەوە، پیاوێک کە ژیان و خەباتی بە درێژایی 93 ساڵ، تەرخانکرد بۆ دۆزی رەوای گەلەکەی و بووە دیپلۆماتکارێکی بێوێنە و سیمبولی کوردایەتی، بەڵگەفیلمی موحسین دزەیی، دیپلۆماتکاری کوردستان کە بەرهەمێکی دەوڵەمەندە، لاپەڕەکانی ژیان و رۆڵی بەرچاوی ئەم پیاوە مەزنە هەڵدەداتەوە، لەسەر زاری کەسایەتییە سیاسییە باڵا و مێژوونووسان و کەسە نزیکەکانی.
د. لەتیف رەشید، سەرۆککۆماری عێراق، موحسین دزەیی وەک کەسایەتییەکی سیاسیی بەردەوام و خاوەن کوردایەتییەکی بەهێز دەناسێنێت، نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، بە رێزێکی زۆرەوە ئاماژە بە کاک موحسین دزەیی دەکات و دەڵێت "مامێکی گەورەی ئێمەیە، کە شتێک بە ئێمە بڵێت، ئێمە بە ئەرکی دەزانین جێبەجێی بکەین"، ئەم لێدوانانە، قورسایی و کاریگەریی کاک موحسین لەسەر بڕیارەکانی سیاسیی وڵات دەردەخەن، نەک تەنیا وەک راوێژکارێک، بەڵکو وەک پیاوێکی متمانەپێکراو و خاوەن رای قورس.
موحسین دزەیی، لە بەهاری ساڵی 1932 لە گوندی دووگردەکان، لە خوارووی هەولێر، هاتۆتە دنیا، گوندی دووگردەکان، کە بنەماڵەی دزەییان لێی نیشتەجێ بوون، تەنیا شوێنێکی جوگرافی نەبوو، بەڵکو مەڵبەندی خەبات و نیشتمانپەروەری بوو، کاک موحسین بە خۆشحاڵییەوە باس لە یەکەم وێنەی ژیانی دەکات کە لە قوتابخانەی یەکەمی هەولێر گیراوە، ئەو قوتابخانەیەی کە تاکو قۆناخی سەرەتایی تێیدا خوێندوویەتی.
ساڵی 1944، موحسین دزەیی گەنج، یەکەم جاری بارزانیی نەمر دەبینێت، ئەم دیدارە، کە لە کاتی گەڕانەوەی بارزانی لە پرسەیەکی ئایینی بوو، کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ژیانی کاک موحسین دادەنێت و دەبێتە دەستپێکی پەیوەندییەکی قوڵ و درێژخایەن لەگەڵ سەرکردایەتیی کورددا، دواتر لە کۆلێژی یاسا لە بەغدا دەخوێنێت و لە ساڵی 1955 دەبێتە پارێزەر، بەڵام دڵسۆزیی بۆ دۆزی گەلەکەی هەرگیز ون نابێت.
نووسەر و لێکۆڵەران، وەک مومتاز حەیدەری، باس لە رۆڵی بنەماڵەی دزەییان دەکەن، بەتایبەتی کاک ئەحمەد حەمەدئەمین دزەیی، برای گەورەی کاک موحسین، کە کەسایەتییەکی ناسراو و پێشمەرگەیەکی دێرین بووە، نێچیرڤان بارزانیش ئاماژە بە پەیوەندییە کۆن و قووڵەکەی بنەماڵەی بارزانی و دزەییان دەکات، کە لەسەر بنەمای نیشتمانپەروەری و بنەماڵەیی دامەزراوە.
ئەحمەد دزەیی، رۆڵێکی سەرەکی لە پەروەردەکردنی براکانی و پێشخستنی گوندەکەدا هەبووە، ئیسماعیل بەرزنجی، نووسەر و شاعیر، دەڵێت "ئەوانە پەروەردەی کاک ئەحمەدن... خۆی قوربانیی دا بە خوێندنەکەی خۆی"، فەرهاد حەمەد تەها، مامۆستا لە گوندی دووگردەکان، باس لەوە دەکات کە چۆن کاک ئەحمەد دزەیی لە ساڵانی چلەکاندا، دژی بیرۆکەی باوی ئەو سەردەمە کە دەیگوت "ئەوەی بچێتە قوتابخانە، کافر دەبێت"، وەستاوە و بە زۆریش بێت، خەڵکی هانداوە منداڵەکانیان بنێرنە قوتابخانە، ئەم کارە، بنەمایەکی بەهێزی بۆ بڵاوبوونەوەی خوێندن و رۆشنبیری لە ناوچەکەدا دانا.
موحسین دزەیی، هەر لە ساڵی 1957ـەوە، حەزێکی زۆری بۆ وێنەگرتن و تۆمارکردنی مێژوو هەبووە، لە یەکەم گەشتی بۆ لەندەن، کامێرایەکی سینەمایی 8 ملم لەلایەن براکەیەوە بۆی هێنراوە، ئەو دیمەنە کۆنانەی کە ئێستا لە بەڵگەفیلمەکەدا دەبینرێن، وەک بەنداوی دووکان لە ساڵی 1959 و کامەران بەدرخان لە لەندەن لە ساڵی 1985، هەموویان بە چاوی کامێرای کاک موحسین تۆمار کراون، کە شاهیدی زیندووی مێژووی کوردن.
لە ساڵی 1963، موحسین دزەیی بە فەرمی پەیوەندی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە دەکات و دەبێتە پێشمەرگە، نێچیرڤان بارزانی ئاماژە بەوە دەکات کە لەو کاتەوە، "گوندی دووگردکان و میوانخانەکەیان بووە شوێنی بەیەک گەیشتنی خەڵکی شۆڕشگێڕ و خەباتکار،" ئەمەش وای کرد کە ڕژێمی بەعس میوانخانەکەیان تێکبدات، د.مەحموود عوسمان، سیاسەتوان، باس لە رۆڵی کاک موحسین دزەیی لە بەشی دادپەروەریی شۆڕشدا دەکات و دەڵێت "بۆ گفتوگۆ و دانوستاندن زۆر باش بوو"، بەرهەم ساڵح، سەرۆککۆماری پێشووی عێراق، کاک موحسین وەک کەسایەتییەکی دیاری شۆڕش و پیاوێکی بەهەیبەت و قۆز و رێکپۆش وەسف دەکات، کە خاوەن هێمنی و دەربڕینی جوان بووە.
پەیوەندیی کاک موحسین دزەیی لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی و کاک ئیدریسی نەمریش هەر بەردەوام بووە، وەک نێچیرڤان بارزانی ئاماژەی پێدەدات"، وەکو برا بوون... یەکێک لە نزیکترین بنەماڵەکان بوون لەگەڵ خێزانی ئێمە، یەک چارەنووسیان هەبوو"، عەبدولموهەیمەن بارزانی، سیاسەتڤان، کاک موحسین بە پیاوێکی ڕاستگۆ و خۆڕاگر و خاوەن عەقیدە و بیر و باوەڕێکی دەگمەن وەسف دەکات.
وێڕای خەبات و تێکۆشان، بنەماڵەی دزەییان باجێکی قورسیان داوە، ئاواز ئەحمەد دزەیی، برازای موحسین دزەیی، باس لە سووتاندنی خانووەکەیان لە ساڵی 1963 دەکات و دەڵێت "زۆر یادگاری و بیرەوەریمان لەناویدا بەجێ مابوو، وەکو کتێبەکان و وێنەکان، ئەوانە هەمووی سووتان"، شێروان دزەیی، کوڕی موحسین دزەیی، باس لە دەستگیرکردنی دایکی و داپیری دەکات وەک بارمتە بۆ گەڕاندنەوەی باوکی بۆ حکومەت، ئەمە نیشاندەری قوربانیدانی گەورەی ئەم بنەماڵەیەیە بۆ دۆزی کورد.
گوێن رۆبێرتس، رۆژنامەڤانێکی بەریتانی، باس لە کاریگەریی کاک موحسین دزەیی لەسەر خۆی دەکات، ئەو لە یەکەم ئەرکیدا لە کوردستان، لە رێگەی کاک موحسینەوە بە دۆزی کورد و ڕاستییەکانی سەبارەت بە سەددام حوسێن ئاشنا دەبێت، رۆبێرتس بەڵگەی پزیشکیی دادوەری کۆ دەکاتەوە کە کورد لەلایەن عێراقییەکانەوە گازیان لێدراوە، ئەو دەڵێت "ئەو بەڵگانەی دەستم کەوتن، لە کۆتاییدا سەلماندیان کە سەددام حوسێن درۆزنێکی شەڕانگێز بووە"، رۆڵی کاک موحسین لە رێپیشاندان و یارمەتیدانی ئەم رۆژنامەڤانەدا، جێگەی پێزانینەر
موحسین دزەیی، وەک دیپلۆماتکارێکی لێهاتوو، لە ساڵی 1972 بووە باڵیۆزی عێراق لە پراگ، تاریق ئاکرەیی، دیپلۆمات، باس لەوە دەکات کە ماڵی کاک موحسین لە پراگ وەک بارەگای کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد و حیزب بووە، نێچیرڤان بارزانی ئاماژە بەوە دەکات کە کاک موحسین لە کاتی نەخۆشکەوتنی بارزانیی نەمر، هاوڕێیەتی کردووە بۆ ئەمریکا و لە خزمەتیدا بووە، تەنانەت "چێشتی بۆ لێناوە"، ئەم وەفادارییە و خزمەتە، نیشاندەری پەیوەندییەکی قووڵ و بێوێنەی نێوان ئەم دوو سەرکردەیە.
جەنگیز چاندار، ئەندامی پەرلەمانی تورکیا، باس لە گرنگیی رۆڵی موحسین دزەیی لە پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و کوردستانی عێراقدا دەکات و دەڵێت "موحسین دزەیی لە پەیوەندیی نێوان تورکیا و کوردستانی عێراقدا کلیلە"، چاندار موحسین دزەیی بە کەسایەتییەک دەناسێنێت کە گەورەیی بە پۆستەکانی دەبەخشێت نەک پۆستەکان ئەویان گەورە کردبێت.
لەگەڵ هەموو خەبات و کاری سیاسییدا، موحسین دزەیی خوێنەرێکی باشی کتێب بووە، بەتایبەتی یادگاریی ناسراوەکان و کتێبی ئەدەبی، خۆی لە ساڵی 1953، دیوانی شیعریی "سافی" چاپ و بڵاو کردووەتەوە، باس لە خوێندنەوەی بەردەوامی دیوانەکانی مامۆستا هەژار و دۆستایەتیی خۆی لەگەڵیدا دەکات.
بەشار وەردە، مەتڕانی باڵای کلدانییەکانی هەولێر، باس لە دیوەخانی دزەییان دەکات و وەک نموونەیەکی زیندوو بۆ پێکەوەژیانی ئایینی و نەتەوەیی لە کوردستان ناوی دەبات، ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە موحسین دزەیی و بنەماڵەکەی باوەڕیان بە پێکەوەژیان نییە تەنیا لە گوتن، بەڵکو "لێی دەژین".
د. لەتیف رەشید، سەرۆککۆماری عێراق، ئاماژە بەوە دەکات کە هەمیشە راوێژی لەگەڵ کاک موحسین دزەیی کردووە لە کاروبارەکاندا، چونکە "کەسێکی لەسەرخۆ، حەزی لە دۆستایەتیی هەموو لایەک دەکرد"، نێچیرڤان بارزانی، سەرۆکی هەرێمی کوردستان، دووبارە جەخت لە رۆڵی گەورەی کاک موحسین دزەیی دەکاتەوە و دەڵێت "یەکێکە لە کەسایەتییە گەورەکانی کوردستان و یەکێکە لە پیاوە خەباتکارەکانی کوردستان".
لە کۆتاییدا، موحسین دزەیی، ئەم پیاوە مەزنە و خاوەن ئەزموونە، پەیامێکی گەرمی بۆ نەوەی نوێی کورد هەیە "هیوام ئەوەیە کە نەوەی نوێی کورد مێژووی میللەتی خۆیان بناسن و بزانن، پاشان هەموو یەکدەنگ بن، بەرژەوەندیی شەخسی، بەرژەوەندیی حیزبی یان بەرژەوەندیی تایبەتی لەبیر بکەن و بەرژەوەندیی میللەتی کورد بخەنە پێش چاویان"، ئەم پەیامە، کۆکراوەی ژیان و خەبات و تێکۆشانی پیاوێکە کە هەموو ژیانی خۆی بۆ نەتەوەکەی تەرخان کرد، موحسین دزەیی، نەک تەنیا دیپلۆماتکارێک، بەڵکو مێژوویەکی زیندووە کە دەبێ بۆ نەوەکانی داهاتوو بپارێزرێت و وانەی لێ وەربگیرێت.
پرۆدیوسەر و دەرهێنەر
سیروان رەحیم
مۆنتاژ
دیار رەحمان
بڕوا عومەر
2020
