لە سیستەمی دووانەیی دەسەڵاتەوە بۆ پێویستیی مەرجەعییەتی دامەزراوەیی

ئەمە بەو مانایە نییە کە حیزبەکان لایەنی دژبەری بەرژەوەندیی نیشتمانین، بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە پێکهاتەی سیاسیی ئێستا، زیاتر هانیاندەدات بۆ پاراستنی پێگە و هاوسەنگیی ئێستا، نەک تێپەڕین لەم دۆخە جێگیرە.

ئەزموونی سیاسی نیشانیدەدات کە گۆڕانکاری لە سیستەمی وەهادا ئەوکاتە روودەدات کە تێچووی بەردەوامیی دۆخی ئێستا لە تێچووی چاکسازی زیاتربێت؛ واتە کاتێک رکابەریی داخورێنەر، شەرعییەت، ئابووری، متمانەی گشتی و تەنانەت دەستکەوتە مێژووییەکانیش لە یەک کاتدا بخاتە ژێر گوشارەوە. لە ساتێکی وەهادا، قەیران چیتر تەنیا بەرهەمی ناکۆکیی سیاسی نییە، بەڵکو ئەنجامی نەبوونی میکانیزمێکە کە ئەکتەرەکان ناچار بکات تێچووی بنبەستەکە بگرنە ئەستۆ.

یەکێک لە مەترسییە شاراوەکان لە بەردەوامیی ئەم دۆخەدا، کەمڕەنگبوونەوەی شەرعییەتی مێژوویی و شۆڕشگێڕیی سیستەمی سیاسییە. ئەم شەرعییەتە تەنیا لەسەر بنەمای دامەزراوەکان نەبووە، بەڵکو لەسەر یادەوەریی خەبات، قوربانیدان و ئامانجە گشتییەکان وەستاوە، بەڵام کاتێک لۆژیکی پاراستنی دەسەڵات جێگەی ئامانج دەگرێتەوە، مەودای نێوان مێژووی خەبات و واقیعی حوکمڕانی زیاد دەکات. لە بارودۆخێکی وەهادا، نەوەی نوێ رەنگە وردە وردە پەیوەندیی سۆزداری و مانایی خۆی لەگەڵ ئەم گێڕانەوە مێژووییەدا لەدەستبدات. مەترسیی سەرەکی لێرەدا تەنیا ناکۆکیی سیاسی نییە، بەڵکو لەدەستدانی ئەو سەرمایە رەمزییەیە کە بنەمای شەرعییەت پێکدەهێنێت.

لە نەبوونی دووبارە داڕشتنەوەی دامەزراوەییدا، هەرێمی کوردستان دەکەوێتە سەر رێڕەوی جێگیرکردنی سیستەمێکی رکابەریی هەمیشەیی و چارەسەرنەکراو؛ سیستەمێک کە بە داخورانی هەنگاو بە هەنگاو، شەرعییەتی مێژوویی و سیاسی، لە کۆتاییشدا دەرفەتی دەوڵەتسازیی پایەدار بەشێوەیەکی پێکهاتەیی لاواز دەکات.

کێشە سەرەکییەکە تەنیا بوونی دابڕان نییە، بەڵکو ئاساییبوونی ئەو دابڕانەیە. کاتێک پێکهاتەیەکی سیاسی لەبری چارەسەرکردنی قەیران، بەستراوبێت بە بەرهەمهێنانەوەی بەردەوامی قەیرانەکە، داخوران و پووکانەوە دەبێتە بەشێک لە کارکردی سیستەم. ئەم دۆخە دەتوانێت هەرێمی کوردستان بەرەو جۆرێک لە هاوسەنگیی لەرزۆک ببات؛ هاوسەنگییەک کە لە رووکەشدا سەقامگیرە، بەڵام لە قووڵاییدا توانای ناسەقامگیریی درێژخایەنی هەڵگرتووە.

ئەزموون نیشانیداوە کە گفتوگۆ، هەرچەندە لە قۆناخە جیاوازەکاندا قەیرانی کۆنترۆڵکردووە، بەڵام بەهۆی نەبوونی میکانیزمی دامەزراوەیی، نەیتوانیوە چارەسەری بکات. کەواتە کێشە سەرەکییەکە کەمیی گفتوگۆ نییە؛ بەڵکو نەبوونی دامەزراوە هاوبەشەکانی دەسەڵاتە.

• دروستکردنی دامەزراوەیەکی ئەمنیی هاوبەش بۆ کۆتاییهێنان بە رکابەریی ئەمنی.

• دروستکردنی پێکهاتەیەکی ئابووریی یەکگرتوو بۆ تێکشکاندنی ئابووریی حیزبی.

• دروستکردنی مەرجەعێکی سیاسیی سەروو-حیزبی بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکییە کەڵەکەبووەکان.

بەبێ ئەم سێیانە، هەر رێککەوتنێک تەنیا هەڵپەساردنی قەیرانە، نەک چارەسەرکردنی. دابڕانی نێوان دوو رەوتە سەرەکییەکەی سیاسەت لە هەرێمی کوردستان، ئەگەرچی مێژووییە، بەڵام ئەمڕۆ بووەتە کێشەیەکی پێکهاتەیی و داهاتووساز. بەردەوامیی دۆخی ئێستا بە مانای جێگیرکردنی سیستەمێکی دووانەیی وێرانکارە کە رۆژ لە دوای رۆژ توانای دەوڵەتسازی و هەروەها سەرمایەی کۆمەڵایەتی زیاتر لەنێودەبات .

ئەزموونی مێژوویی و خوێندنەوەی سیستەمە سیاسییەکان نیشانیدەدات کە هیچ پێکهاتەیەکی سیاسی ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەر رکابەریی بێسنووری دەسەڵات و نەبوونی دامەزراوە هاوبەشەکان بەردەوام بێت. ئەوەی ئەمڕۆ لە هەرێمی کوردستان دا دەگوزەرێت، تەنیا ناکۆکیی نێوان دوو حیزب نییە، بەڵکو بەردەوامیی مۆدێلێکی فکرییە کە قەیرانی کردووەتە بەشێک لە پارادایمی سیاسی. پرسی ئێستا هەڵبژاردن لەنێوان ئەم لایەن یان ئەو لایەن دا نییە؛ بەڵکو هەڵبژاردنە لەنێوان پاراستنی دۆخێکی ناسەقامگیر و هەستیار لەلایەک و لەلایەکی دیکە چوونە نێو قۆناخێکی نوێی حوکمڕانیی هاوبەش. ئەگەر ئەم گواستنەوەیە روونەدات، مەترسیی سەرەکی تەنیا بەردەوامیی قەیران نییە، بەڵکو داڕمانی بەرەبەرەی دەرفەتی دەوڵەتسازی، کەمبوونەوەی متمانەی گشتی و لەدەستچوونی بەشێک لە دەستکەوتە مێژووییەکانی گەلی کوردستانە. ئەمە رێک ئەو خاڵەیە کە تێیدا دواخستنی بڕیار چیتر بە مانای پاراستنی سەقامگیری نییە، بەڵکو دەکرێت بە مانای لەدەستدانی داهاتووبێت.