پەیوەندی مەسیحییەکانی سلێمانی بە سەرکردەکانی کوردستانەوە

یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی کوردستان بەگشتی و شاری سلێمانی بەتایبەتی، فەرهەنگی پێکەوەژیانی ئایینەکان و کەمینە نەتەوەیی و فەرهەنگە جیاوازەکانە. سەدان ساڵە موسڵمان، مەسیحی، هەروەها تاوەکو ساڵی 1950 کە هێشتا جووەکانی کوردستان لەلایەن عێراقەوە دەرنەکرابوون بۆ ئیسرائیل، بە بەراورد بە وڵاتانی ناوچەکە لە کوردستان دا ژیانێکی ئاسوودەیان دەبردە سەر. 

 سلێمانی یەکێکبووە لەو شارانەی کوردستان کە دەتوانین بڵێین لەسەر دەستی کوردی موسڵمان، مەسیحی و جوو ئاوەدانکراوەتەوە. 

کلودیوس جەیمیس ریچ، سیاسەتکاری ئینگلیز کە لەنێو کورد دا بە(مستەر ریچ) نێوبانگی دەرکردووە لە گەشتنامەکەیدا لە ساڵی 1820 بۆ سلێمانی، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بە (دوو هەزار ماڵی موسڵمان، 130 ماڵی جوو و 9 ماڵی مەسیحی کلدانی و پێنج ماڵی ئەرمەنی) دیاریکردووە، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە هەر لە سەرەتای دامەزراندنی شارەکەوە خەڵکانی سەر بە ئایینە جیاوازەکان روویان لە شارەکە کردووە و بەبێ هیچ کێشەیەک پێکەوەژیاون. 

لێرەدا من نامەوێت بە نێو مێژوو و رەچەڵەکی مەسیحیەکانی سلێمانی دا شۆڕببمەوە، ئەوەی مەبەستمە پەیوەندی هەندێک لە کەسایەتییە بەنێوبانگەکانی مەسیحییە لەگەڵ سێ سەرکردەی کوردستان. 

عەبدولکەریم ئەلیاس پۆلس کە بە (کەریمی عەلەکە) ناسراوە لە ساڵی 1876 دا لە گوندی (هەرمۆتە) لە کۆیە لەدایکبووە و لە 25-01-1948 لە بەغدا کۆچی دواییکردووە. کەریمی عەلەکە وەکو باوکی، بارزرگانێکی نێوداری شاری سلێمانی بووە بەتایبەتیش لەگەڵ شاری سنەی رۆژهەڵاتی کوردستان پەیوەندییەکی بازرگانی پتەوی هەبووە. ئەوان هەر بە بنەماڵە خەڵکانی ناندەر و مهیرەبان بوون، لەکاتی تەنگانەدا خۆیان بە ساحێب ماڵ نەزانیوە لە ئاست هیچ هەژارێک دا، هەر بۆیە لەکاتی جەنگی جیهانی یەکەم دا کە سلێمانی رووبەڕووی برسێتی ببووە کەریمی عەلەکە چاکی پیاوەتی و مەردایەتی و کوردایەتی لێهەڵماڵی، دەرگای عەمبارەکانی بەسەر خەڵکدا کردەوە و پشتیوانی هەژاران و نەدارانی شارەکەی کرد، سەدان کەسی لە مردن رزگار کرد.

کەریمی عەلەکە پیاوێکی خوێندەوار بوو، دۆستایەتی و هاوڕێیەتی لەگەڵ شێخ مەحموودی حەفید مێژوویەکی درێژی هەبووە، هەر بۆیە کاتێک شێخ مەحموود لە کانوونی یەکەمی 1922 ئاڵای حکومەتەکەی لە شاری سلێمانی هەڵدەکات، کەریمی عەلەکە وەکو پیاوێکی مەسیحی و نیشتیمانپەروەر دەکاتە وەزیری دارایی، ئەو دەستپێشخەرییەی شێخ مەحوود لەلایەن خەڵکی شارەکەوە بە بایەخەوە تەماشا کراوە، ئیدی مەسیحییەکانی سلێمانی بوونە بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی هاوچەرخی سلێمانی دا. 

مامۆستا لەتیف پۆلس سەڕاف کە یەکێکە لە مامۆستا مەسیحییەکانی شاری سلێمانی، چەند جارێک جوومەتە خزمەتی. ئەو کتێبێکی نایابی لەسەر مێژووی مەسیحییەکانی سلێمانی نووسیوە، لەبارەی پەیوەندی کەریمی عەلەکە و شێخ مەحموود، بەسەرهات و چیرۆکێکی پیاوەتی و کوردپەروەری کەریمی عەلەکە زۆری بۆ گێڕاومەتەوە. کاتێک مەلیک مەحموود لەلایەن ئینگلیزەوە دەستبەسەر دەکرێت و رەوانەی هیندستانی دەکەن، کەریمی عەلەکە لە خەمی ماڵ و منداڵەکەیدا دەبێت، وەکو مامۆستا لەتیف پۆڵس دەڵێت لە گوندی جاسەنە دەبن، چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە: کەریمی عەلەکە دەچێت بۆ سەردانی ماڵی شێخ مەحموود و بڕێکی زۆر پارە دەخاتە زەرفێکەوە، پاش هەواڵ پرسین بە خێزانی شێخ مەحموود بەهێ خان دەڵێت: "وەختی خۆی شێخ مەحموود ئەم بڕە پارەیەی وەکو ئەمانەتێک لەلای من داناوە بۆ ئەوەی لەکاتی تەنگانەدا کەڵکی لێوەربگرن، ئەوا منیش ئەمانەتەکە تەسلم بە ئێوە دەکەمەوە. خێزانی شێخ مەحموود کە لە رەوشێکی خراپ دا دەبن زۆر دڵی بە پارەکە خۆش دەبێت و سوپاسی دەکات. دوای ئەوەی کە شێخ مەحموود لە هیندستان دەگەڕێتەوە، خێزانەکەی پێیدەڵێت، بەڕاستی ئەگەر کەریمی عەلەکە ئەو پارەیەی بۆ ئێمە نەگەڕاندبایەوە حاڵمان شڕ بوو! شێخ مەحموود دەڵێت پارەی چی؟ ئەویش بەسەرهاتەکەی بۆ دەگێڕێتەوە، ئیدی شێخ مەحموود تێدەگات کەریمی عەلەکە چ پیاوەتی و نەجابەتێکی بەرانبەریان نواندووە، ئاخر ئەو هیچ کاتێک هیچ بڕە پارەیەکی لەلای کەریمی عەلەکە دانەنابوو ".

کەریمی عەلەکە وەکو کوڕی شارەکە زۆر پیاوەتی و چاکەی بۆ سلێمانی کردووە. کاتێک ئینگلیزەکان سلێمانی بۆردوومان دەکەن، زۆربەی خەڵکەکە شارەکە بەجێدەهێڵن، بەڵام کەریمی عەلەکە شار بەجێناهێڵێت و ناڕوات، کاتێک ئینگلیزەکان دێنە نێو شارەوە دەبینن کەریمی عەلەکە بە ماڵ و منداڵەوە لە شار ماوەتەوە سەریان سووڕدەمێنێ و لێی دەپرسن، چۆنە لەنێو شار ماویتەوە؟ ئەویش دەڵێت من خاکپەرستم، نامەوێت خاکی خۆم بۆ هیچ کەسێک بەجێبهێڵم. لەکاتی بۆردوومانی سلێمانی دا، مەسیحەیەکان سەردانی نوێنەری باڵای بەریتانیا دەکەن و داوای لێدەکەن دەست لە بۆردوومانی شاری سلێمانی هەڵبگرێت، ئەویش بە قسەیان دەکات. 

پەیوەندی کەریمی عەلەکە و شێخ مەحموود بەردەوام دەبێت تاوەکو لە ساڵی 1948 ئەو جوامێرەی سلێمانی ماڵئاوایی لە ژیان دەکات. 

دکتۆر نووری خوشکەزای کەریمی عەلەکەیە، لە ساڵی 1907 لە شاری سلێمانی لەدایکبووە. دکتۆر نووری لە یەکێک لە زانکۆکانی جنێڤ لە ساڵی 1928 کۆلێژی پزیشکی تەواو دەکات. ساڵی 1935 دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی و لەنێوان ساڵانی 1942 تاوەکو 1947 بەڕێوەبەری تەندروستی شاری سلێمانی دەبێت، یەکێک دەبێت لەو پزیشکانەی هاوکارییەکی زۆری خەڵکی بێدەرامەتی کردووە و دەرگای نۆرینگەکەی بۆ هەژاران کراوەبووە. لە دوای خامۆشکردنی شۆڕشی یەکەمی بارزان، بەشێکە لە بارزانییەکان لە نێویاندا رابەری رۆحیی بارزانییەکان شێخ ئەحمەدی بارزانی و فەرماندەی سەربازیی راپەڕینی بارزان مەلا مستەفای برای لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئەوکاتی عێراقەوە لە بارزانەوە دووردەخرێنەوە  بۆ شاری سلێمانی. بارزانییەکان بەتایبەتیش شەخسی مەلا مستەفا کە کەسایەتییەکی کاریزمایی هەبووە لە نێوان ساڵی 1936بۆ 1943 پەیوەندییەکی بەرفراوانی لەگەڵ خەڵکانی رۆشنبیر و کەسایەتییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی شاری سلێمانی دا گرێداوە، لە نێویاندا کەسایەتی مەسیحیش هەبوون. یەکێک لەو کەسایەتییە مەسیحیانەی شارەکە دکتۆر نووری بووە، دۆستایەتی و هاوڕێیەتی لەگەڵ ژەنەڕاڵ بارزانی تاوەکو کۆتایی ژیانی بەردەوام بووە، وەفادار بوون بۆ یەکتری، وەکو پزیشکی تایبەتی خۆی و بنەماڵەکەی مامەڵەی لەگەڵ ژەنەڕاڵ بارزانی کردووە. کاتێکیش دوای شۆڕشی 14 تەممووزی ساڵی 1958 ژەنەڕاڵ بارزانی لە سۆڤیەت دەگەڕێتەوە، دەستبەجێ سۆراخی هاوڕێ دڵسۆزەکەی خۆی نووری فەتووحی دەکات و دەیدۆزێتەوە، سەرلەنوێ دۆستایەتییەکەیان نوێ دەکەنەوە، تەنانەت لەسەر داوای بارزانی دەکرێتە سەرۆکی تەندروستی بەغدا. کاتێکیش شۆڕشی ئەیلوول دەست پێدەکات، حکومەتی عێراق بەتەواوی لە دۆستایەتی ژەنەڕاڵ بارزانی و دکتۆر نووری قەڵس دەبێت و لە کارەکەی دووری دەخەنەوە. دکتۆر نووری هەموو ژیانی خۆی بۆ خزمەتکردنی گەلی کوردستان تەرخان کرد.

کەسایەتییەکی دیکەی مەسیحی کە دۆستایەتییەکی نزیکی لەگەڵ ژەنەڕاڵ بارزانی هەبووە، قەشە یوسف سلێمان حەننا پەری بووە. مامۆستا لەتیف پۆڵس دەڵێت ئەو هیچ کاتێک لە دۆسیایەتی خۆی لەگەڵ ژەنەڕاڵ بارزانی نەپرونگاوەتەوە و هیچ حیسابێکی بۆ مەترسییەکان نەدەکرد کە دەکرا لەسەر ئەو پەیوەندییە رووبەڕووی ببێتەوە. مامۆستا لەتیف وێنەیەکی ژەنەڕاڵ بارزانی و قەشە یوسف پەری لە کتێبەکەیدا بڵاو کردووەتەوە کە مێژووی وێنەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1967. 

قەشە یوسف پەری هەر لە سەرەتای لاوێتییەوە تێکەڵاوی بیرباوەڕی کوردایەتی بووە و ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان و ماوەیەک لێپرسراوی ناوچەی سلێمانی بووە. لە دوای راپەڕین وەکو نوێنەری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ڤاتیکان کاری کردووە، لە رۆژی 06-12-2002 دا لە پاریس کۆچی دواییکردووە و لە سلێمانی بە خاک سپێردراوە. تۆڕی میدیایی رووداو بەڵگەفیلمێکی جوانی لەسەر هەندێک لە هەڵوێستە کوردستانییەکانی قەشە یوسف پەری هەیە .

مام جەلال وەکو سەرکردەیەکی سیاسی کۆمەڵێک تایبەتمەندی تایبەت بەخۆی هەبوون، پەیوەندییەکی بەرفراوانی لەگەڵ خەڵک بەگشتی و بەتایبەتی لەگەڵ مەسیحییەکانی سلێمانی دا هەبوو. مامۆستا لەتیف پۆڵس دەڵێت لە هەموو خۆشی و ناخۆشییەکانی مەسیحیەکانی سلێمانی دا بەتایبەتی لەدوای راپەڕینەوە بەشداری لەگەڵ دەکردین، بەردەوام سەردانی کەنیسەکانی دەکرد و لە جەژنەکاندا لەگەڵمان دا بوو، مام جەلال بەردەوام دەیگوت ئێوە خەڵکی رەسەنی ئەم وڵاتەن، مادام ئێستا ژمارەتان کەمبووەتەوە دەبێت بەهەموو توانامانەوە بتانپارێزین، هەر بۆیە گرنگی زۆری بە کەنیسەکان دەدا، خەمی نۆژەنکردنەوەیانی دەخوارد. 

خەڵکی کوردستان بەر لە هاتنی ئیسلام ، کریستیان ، جوو ، ئێزدی و زەردەشتی و یارسانی بوونە . ئەی مەسیحییەکانی کورد چیان بەسەرهات ، ئایا هیچ کوردێک لەسەر ئایینی مەسیحی نەمایەوە ؟ مەسیحییەکانی سلێمانی خۆیان بە کورد دادەنێن، بە زمان و فەرهەنگ و جلوبەرگەوە شان بە شانی پیرەمێرد و رەفیق حیلمی و کەسایەتییە نێودارەکانی دیکەی شار، خۆیان بە قوربانی خاک و وڵاتیان کردووە. ئەوە بابەتێکی گرنگە و پێویستی بە لێکۆڵینەوەیە.