رووداو دیجیتاڵ
ئابووریی ئێران لە چارەکی دووەمی ساڵی 2026دا کەوتووەتە نێو قەیرانی سەختەوە. گەمارۆی دەریایی ئەمریکا کە لە 13ی نیسانەوە کاری پێدەکرێت، کاریگەرییەکی وێرانکەری لەسەر کەرتی وزەی ئێران دروستکردووە.
هەناردەکردنی نەوت لە رێگەی دەریاوە لە ئاستی پێش جەنگ کە نزیکەی 1.6 ملیۆن بەرمیل بوو لە رۆژێک دا، دایبەزاندوو بۆ کەمتر لە 0.4 ملیۆن بەرمیل، واتە دابەزینی 75٪ی هەناردەکردنی نەوتی ئێران. کۆگاکانی سەر وشکانی لە دوورگەی خارک، کە 84٪ی کۆی هەناردەی نەوتی خاو بەڕێوەدەبەن، لە لێواری پڕبوونی تەواودان. ئەمە وایکردووە تاران بۆ یەکەم جار لە دوای ساڵی 2018ەوە، بەرهەمهێنان بەشێوەیەکی پێشوەختە کەم بکاتەوە.
لەڕووی دراوی نیشتیمانی ئێرانەوە، تمەن لە بازاڕی ئازاد دا بۆ نزیکەی 190 هەزار بەرامبەر بە یەک دۆلاری ئەمریکی دابەزیوە، لەکاتێکدا ساڵێک لەمەوبەر تەنیا 81 هەزار تمەن بوو. سندووقی نێودەوڵەتی دراو (IMF) پێشبینی دەکات لە ساڵی 2026دا کۆی بەرهەمی نێوخۆیی ئێران (GDP) بە رێژەی 6.1% پاشەکشە بکات و هەڵاوسان بگاتە 68.9%. خەمڵاندنە حکومییەکان تێچووی کۆی زیانەکانی جەنگ بە نزیکەی 270 ملیار دۆلار دادەنێن، کە یەکسانە بە 60٪ی کۆی بەرهەمی نێوخۆیی ساڵانە.
داڕمانی کەرتی نەوت و کاریگەریی گەمارۆکان
پێش دەستپێکردنی هەڵمەتە سەربازییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ی شوباتی 2026، سیستەمی هەناردەکردنی نەوتی ئێران تاوەکو رادەیەک خۆڕاگر بوو. لە ئاداری 2026دا، ئێران نزیکەی 3.2 ملیۆن بەرمیلی لە رۆژێک دا بەرهەم دەهێنا و زیاتر لە 1.8 ملیۆن بەرمیلی هەناردە دەکرد. ئەم سەرکەوتنە بەهۆی پاڵاوگە بچووکەکانی چین بوو کە نەوتی ئێرانیان بە داشکاندنی 20-30 دۆلار دەکڕی، لەگەڵ بەکارهێنانی کاروانی کەشتییە سێبەرەکان. بەڵام گەمارۆ دەریاییەکەی 13ی نیسان هاوکێشەکەی گۆڕی. داتاکانی (کێپلەر) دەریانخستووە کە ئاستی کۆگاکردن لە دوورگەی خارک بە خێرایی بەرزبووەتەوە، ئەمەش نیشانەی وەستانی نزیکەی تەواوی هەناردەکردنە. پاڵاوگە نێوخۆیییەکان تەنیا توانای وەرگرتنی 2.6 ملیۆن بەرمیلیان هەیە، ئەمەش 600 هەزار بەرمیلی زیادە دەهێڵێتەوە کە ئێستا جێگەی کۆگاکردنیان نەماوە. ئێران ئێستا نزیکەی 160-170 ملیۆن بەرمیل نەوتی لەسەر کەشتییەکان لە سەرانسەری جیهان دا هەیە، کە ئەمە یەدەگێکی ستراتیژییە، بەڵام تێچووی بیمە و هەڵگرتنی زۆرە.
رێڕۆ وشکانییەکان و بژاردە جێگرەوەکان
ئێران هەوڵدەدات لە ڕێگەی وشکانییەوە ئابوورییەکەی بە زیندویی بهێڵێتەوە، بەڵام ئەم ڕێگایانە ڕووبەڕووی کەلێنی ژێرخانی بوونەتەوە:
• بۆری گۆرە-جاسک: هەرچەندە ئەم بۆرییە 1000 کیلۆمەترییە بۆ دەورەدانی گەرووی هورمز دروستکراوە، بەڵام تاوەکو ئاداری 2026 تەنیا 4.4٪ی کۆی هەناردەی ئێران لەو بۆڕییەوە بووە . وێستگەی جاسک هێشتا هەمووی تەواو نەکراوە، ئەمەش توانای گواستنەوەی سنووردارکردووە.
• تورکیا: ئێران گازی سرووشتی بۆ تورکیا دەنێرێت، بەڵام پابەندییەکانی تورکیا بە ناتۆوە ، ئەوەی بۆ ئەنقەرە ئاڵۆزکردووە. تورکیا گەورەترین هاوبەشی وشکانیی ئێرانە، بەڵام بەربەستی سیاسی زۆری لەبەردەمە لەگەڵ ئێران.
• پاکستان: گواستنەوە لێرەدا زیاتر لە رێگەی قاچاخی رێکخراوەوەیە.
بابەتی پەیوەندیدار
نزیکەی 2.4 ملیۆن کەس لە بەلوچستانی پاکستان بژێوییان لەسەر سووتەمەنی قاچاخی ئێرانە. پڕۆژەی فەرمی (بۆڕی ئاشتی) بەهۆی سزاکانەوە پەکیکەوتووە.
• ئەفغانستان: تەنیا بۆ بەرهەمە پاڵاوتەکراوەکانی وەک بەنزین و گازوایل بەکاردێت. تانکەرەکان سووتەمەنی بۆ پارێزگای نیمروز دەبەن و تاڵیبانیش چاودێری دەکات، بەڵام بۆ نەوتی خاو بەکارنایێت.
• عێراق: دۆخەکە لێرە ئاڵۆزە. بەپێی هەندێک راپۆرتی ئەمریکی گرووپە چەکدارەکانی عێراق، نەوتی ئێران لەگەڵ نەوتی عێراق تێکەڵ دەکەن و دەیفرۆشن، کە ساڵانە 1 ملیار دۆلار داهات بۆ ئێران دابین دەکات.
• رووسیا: لە رێگەی دەریای خەزەرەوە پرۆسەی "سواپی نەوت" دەکرێت، کە تێیدا رۆژانە 50 هەزار بەرمیل ئاڵوگۆڕ دەکرێت.
داڕمانی تمەن و گۆڕانکاری لە بودجەدا
دابەزینی بەهای تمەن لە ساڵی 2026دا یەکێکە لە تووندترین داڕمانەکان. جەنگی 12 ڕۆژەی حوزەیرانی 2025 لەگەڵ ئیسرائیل ئەم پرۆسەیەی خێرا کرد. لە کانوونی یەکەمی 2025 دۆلار گەیشتە 142 هەزار تمەن و تاوەکو ئایاری 2026 گەیشتە 190 هەزار تمەن. تەنیا لە ماوەی یەک هەفتەدا لە نیسانی 2026، بەهای دۆلار 20٪ بەرزبووەوە.
ئەم دۆخە حکومەتی ناچارکردووە پێکهاتەی بودجە بگۆڕێت. پشکی نەوت لە بودجەی 2026-27دا تەنیا 5%ـە، کە نزمترین ئاستە لە ساڵانی 1960ەوە. بۆ قەرەبووکردنەوە، باجەکان بە رێژەی 60% زیادکراون و پاڵپشتی نرخەکان کەمکراونەتەوە. حکومەت زیاتر بەرەو چاپکردنی پارە هەنگاو دەنێت کە ئەمەش هەڵاوسانێکی گەورەتر دروست دەکات.
داهاتە نانەوتییەکان وەک دوایین هیوای ئێران
سەرەڕای وەستانی هەناردەی نەوت، ئێران هێشتا چەند سەرچاوەیەکی دیکەی هەیە:
• پترۆکیمیاییەکان: گەورەترین بەرهەمی نانەوتییە و 50٪ی داهاتی ئەو کەرتە پێکدەهێنێت. هەرچەندە بڕیاردراوە هەناردەی بوەستێت، بەڵام هێشتا بڕێکی کەم لە رێگەی وشکانییەوە دەڕوات.
• کشتوکاڵ: ئێران 90٪ی بازاڕی زەعفەرانی جیهانی کۆنتڕۆڵ کردووە. فستق و میوەی وشککراوە هێشتا ملیارێک دۆلار داهاتیان هەیە.
• پۆڵا و چیمەنتۆ: ئێران لەم بوارەدا لە ناوچەکە پێشەنگە و بەشێکی بەرهەمەکانی بۆ عێراق و ئەفغانستان دەنێرێت.
• هەناردەی سەربازی: درۆن و تەقەمەنی بۆ رووسیا و گرووپە هاوپەیمانەکانی وەک حوسییەکان و حیزبوڵا دەنێرێت، کە ئەمە زیاتر سوودی جیۆپۆلیتیکی هەیە.
ئابووریی ئێران لە ژێر گوشاری جەنگ و گەمارۆکاندا بەرەو دابەزینێکی مەترسیدار دەچێت. کەمبوونەوەی 75٪ی هەناردەی نەوت، داڕمانی تمەن و بەرزبوونەوەی هەڵاوسان بۆ سەرووی 70٪، ژیانی هاووڵاتیانی قورستر کردووە. هەرچەندە رێڕۆ وشکانییەکان و داهاتی نانەوتی تاوەکو رادەیەک هاوکارن، بەڵام ناتوانن جێگەی داهاتی ملیۆنان بەرمیل نەوت بگرنەوە کە پێشتر بڕبڕەی پشتی بودجەی ئێران بوون.