رووداو دیجیتاڵ
لە سێیەم پانێڵی دیالۆگی عێراقی 2026 لە واشنتن، هێمن هەورامی، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی پارتی رایگەیاند، سیستمی سیاسیی عێراق لە "قەیرانێکی پێکهاتەیی و سیستمی"ـی قووڵدایە و گوتی، 55 ماددەی دەستوور هێشتا جێبەجێ نەکراون و لە رێککەوتنە سیاسییەکەی پێکهێنانی حکومەتی سوودانیشدا تەنیا 5%ـی خاڵەکان جێبەجێکراون.
شارەزایانی دیکەی پانێڵەکە هۆشدارییان دا جەنگی هەرێمی، عێراقی کردووەتە "گۆڕەپانی شەڕ" و بێهیوابوونێکی گشتیی لە پرۆسەی سیاسی دروستکردووە.
پانێڵەکە، کە بە ناونیشانی (پێکهێنانی حکومەت لە دیمەنی نوێی سیاسیی عێراقدا) بەڕێوەچوو، تیشکی خستە سەر ئەو ئاڵنگارییە دووبارانەی کە لە ساڵی 2005ـەوە رووبەڕووی هەموو پرۆسەیەکی پێکهێنانی حکومەت لە عێراقدا دەبنەوە.
عومەر نیداوی، بەڕێوەبەری پانێڵەکە، لە دەستپێکدا ئاماژەی بەوە کرد، ئەمە هەشتەمین حکومەتی هەڵبژێردراوی عێراقە لە دوای 2005ـەوە و گوتی: "ئەم گواستنەوانە بێ کێشە بوون. هەر یەکێکیان لەنێو قەیرانێکی جیاوازدا سەریانهەڵداوە؛ لە سەردەمی یاخیبوون و شەڕی ناوخۆییەوە تاوەکو قەیرانی دەستووری، داگیرکاریی داعش و خۆپێشاندانە گەورەکان."
هێمن هەورامی لە بەشێکی سەرەکیی قسەکانیدا، شیکارییەکی وردی بۆ قەیرانی سیستمی سیاسیی عێراقی کرد و سێ بنەمای سەرەکیی بۆ رێکخستنی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا دەستنیشان کرد: "دەستوور، رێککەوتنی سیاسی و بەرنامەی حکومەت."
هێمن هەورامی ئامارێکی لەبارەی جێبەجێنەکردنی دەستوورەوە خستەڕوو و گوتی: "ئەگەر لە روانگەی فیدراڵییەوە سەیری دەستوور بکەیت، 55 ماددەی دەستوور هەن کە یان جێبەجێ نەکراون، یان پێویستیان بە یاسایەک بووە کە دەرنەچوێندراوە."
هەروەها رەخنەی تووندی لە پابەندنەبوون بە رێککەوتنە سیاسییەکان گرت و گوتی: "لە حکومەتەکەی سوودانی، رێککەوتنێکی سیاسیمان هەبوو، کە لە 20 خاڵ پێکهاتبوو، لەگەڵ بەرنامەی حکومەت کە 67 خاڵ بوو. کۆی گشتی 87 خاڵ بوو. لەمانە، تەنیا چوار خاڵ جێبەجێ کران، کە دەکاتە 5٪ـی رێککەوتنەکە. بۆیە کاتێک دەستوور و رێککەوتنی سیاسی جێبەجێ ناکرێن، ئەمە نیشانەی قەیرانە."
جێگری پێشووی سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان هۆشداری دا لە مەترسییەکانی گەڕانەوە بۆ ناوەندێتی و گوتی: "ئەوەی لە هەولێرەوە هەستی پێدەکەین، گەڕانەوەیەکی بەهێزە بۆ ناوەندێتی لە بەغدا لەسەر حیسابی فیدراڵییەت لە عێراق. بۆیە پێویستمان بە گفتوگۆی راشکاوانە و سەیرکردنی سەرچاوەی کێشەکان هەیە. تەنانەت ئەگەر تێڕوانینێکیش هەبێت کە هەرێمی کوردستان مافە دەستوورییەکانی خۆی تێدەپەڕێنێت، پێویستە گفتوگۆی لەسەر بکەین."
لهیب هیگل، شڕۆڤەکاری کاروباری عێراق لە گرووپی قەیرانە نێودەوڵەتییەکان رایگەیاند، جەنگی ناوچەیی، عێراقی خستووەتە "دۆخێکی نائاساییەوە." گوتی: "عێراق لەنێوەڕاستی جەنگەکەدا گیری خواردووە و بووەتە هەم گۆڕەپانی شەڕ لەنێوان لایەنەکاندا و هەم وێستگەیەک بۆ هێرش دژی دراوسێکانی و دژی بەرژەوەندییەکانی خۆی لەنێو وڵاتدا."
هیگل ئاماژەی بەوەش کرد، پێکهێنانی حکومەتی نوێ لە دۆخێکی "یەکجار نائاساییدا" روودەدات و گوتی، "حکومەتی کاربەڕێکەری سوودانی توانایەکی سنوورداری هەبوو بۆ وەڵامدانەوەی رووداوەکان و زیاتر کاردانەوەی هەبوو نەک رێگری." هیگل پێیوایە داواکارییەکانی ئەمریکا بۆ چەککردنی میلیشیاکان لەم دۆخەدا "ئەرکێکی مەحاڵە."
عەقیل عەباس، توێژەر لە ئەنجوومەنی ئەتڵەنتیک، رەخنەی لە ناڕوونیی پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت گرت و گوتی، "پرۆسەکە ناڕوونە. چۆن چوارچێوەی هەماهەنگی کێشەکانی خۆی یەکلایی دەکاتەوە؟ کێبڕکێیەکی زۆر لەنێوخۆدا هەیە."
عەباس ئاماژەی بە بێهیوابوونی خەڵک لە پرۆسەی سیاسی کرد و گوتی، "خەڵک لە کۆتاییدا داوایان لێناکرێت بەشداری لە پرۆسەکەدا بکەن جگە لە کاتی هەڵبژاردن. تۆ دەنگ بە پارتێکی سیاسی دەدەیت، دواتر بازرگانێکت دەستدەکەوێت کە هیچ پەیوەندییەکی بە سیاسەتەوە نییە. بێهیوابوونێکی زۆر هەیە."
توێژەرەکە دۆخەکەی بە "جووڵە لە خراپەوە بۆ خراپتر" وەسف کرد و گوتی، "ئەو کێشانەی لە 2005 هەتبوو، هێشتا هەتە، بەڵام کەمێک خراپتر."
عەلی تاهیر حەمود، بەڕێوەبەری ناوەندی بەیان بۆ پلان و توێژینەوە، لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە ناسنامەی عەلی زەیدی، سەرۆکوەزیرانی راسپێردراو گوتی: "زۆربەی خەڵک پێش 28ـی نیسان ناویان نەبیستبوو. بەڵام ئەو یەکێکە لە کەسایەتییە ناوخۆییەکانی عێراق، بازرگانێکی دیارە و هەمیشە نزیک بووە لە پرۆسەی سیاسییەوە."
حەمود ئاشکرای کرد، زەیدی دوای ئەوە وەک "بەربژێری کۆدەنگی" دەرکەوت کە چوارچێوەی هاوئاهەنگی شکستی هێنا لە رێککەوتن لەسەر نۆ بەربژێر، پاشان شەش، پاشان سێ. گوتیشی، "وا دەرکەوت کە ئەو بەربژێرێکی نموونەیی بێت بەهۆی شارەزایی لەسەر هەموو ئاراستە سیاسییەکان."